در سپیده دم هزاره سوم، شاهد تحولات شگفت فن آوری و تاثیرات فرهنگی، اجتماعی و حرفه ای ناشی از آن هستیم. انقلاب الکترونیک، انفجار اطلاعاتی و انقلاب رایانه ای تفاوت های کمی و کیفی بسیاری در جهان نسبت به دو دهه با خود همراه آورده است و آن تبدیل جهان به کلبه واحد است.

مقدمه

در سپیده دم هزاره سوم، شاهد تحولات شگفت فن آوری و تاثیرات فرهنگی، اجتماعی و حرفه ای ناشی از آن هستیم. انقلاب الکترونیک، انفجار اطلاعاتی و انقلاب رایانه ای تفاوت های کمی و کیفی بسیاری در جهان نسبت به دو دهه با خود همراه آورده است و آن تبدیل جهان به کلبه واحد است. مهمترین فعالیت فن آوری جدید برای برقراری ارتباطات و انتقال اطلاعات در طیفی گسترده است که محدودیتی برای آن نمی توان قائل شد. در سراسر کره زمین اینترنت در حال تبدیل شدن به جزیی از زندگی روزمره مردم از جمله، در حرفه روان شناسی و روانپزشکی است. انجمن روان شناسان امریکا نزدیک به 2/1 میلیون دلار برای به روز در آوردن اطلاعات هزینه می کند. اینترنت همچنین، تاثیر بسیار عمیقی بر میزان دانایی و جهان بینی داشته است.

میلیون ها انسان در سراسر دنیا می توانند به راحتی به حجم زیادی از اطلاعات گوناگون به صورت آنلاین دسترسی داشته باشند. همانند کتابخانه های ملی، اینترنت نیز می تواند اطلاعات فراوان و پراکنده ای را به سرعت ارائه دهد .در حال حاضر بیش از 11 میلیون کاربر در ایران مشغول فعالیت، کار و گشت و گذار در دهکده جهانی هستند. تکنولوژی و مخصوصاً کامپیوتر و اینترنت علاوه بر مزایایی که دارند بی گمان پدید آورنده مشکلات جدید و یا تشدید کننده مشکلات قدیمی می باشند. ویژگی های منحصر به فرد اینترنت از جمله سهولت دسترسی به آن، 24 ساعته بودن آن، سادگی کار، هزینه پایین، گمنام ماندن کاربران در آن و ... همگی موجب استقبال عظیم مردم در سراسر جهان از آن شده است. این خصوصیات علاوه بر آن که از یک جهت از قابلیت های اینترنت محسوب می شوند، از طرف دیگر از معایب آن نیز شمرده می شوند (امیدوار و صارمی، 1381).

به نظر می رسد که در کنار ظهور تکنولوژی ها و رسانه های جدید تغییرات دیگری مانند طولانی شدن دوره جوانی و نوجوانی، فردی شدن، اهمیت یافتن سبک زندگی برای جوانان، از هم پاشیدگی شبکه های سنتی و نوسازی شهری از جمله زمینه های اصلی هستند که شرایط جدیدی را پیش روی جوانان قرار داده اند. این تحولات تکنولوژیکی علاوه بر تاثیر بر ذوق، سلیقه و نیاز ارتباطی آنها، گذراندن اوقات فراغت آنها را نیز تحت تاثیر قرار داده است. دو فرایند «رسانه ای شدن» و «خانگی شدن» توصیف کننده ی گذران بخش عمده ای از فراغت جوامع مدرن است. جوانان فراغت خود را بیش از پیش در خلوت سپری می کنند و برای سرگرم شدن به طور فزاینده ای به رسانه های جدید متکی هستند (ذکایی، 1383).

ورود فن آوری رایانه ای به کشورهای در حال توسعه اگر چه باعث تسریع در انجام کارها و صرفه جویی در زمان، انرژی و منابع شده است ولیکن به دلیل عدم توجه به خصوصیات جسمی، روانی و اجتماعی کاربران آنها، آثار سوء قابل توجهی روی افراد داشته است (افرا و همکاران، 1392). بر همین اساس پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط بین الگوی استفاده از اینترنت و کاربرد بیمارگون اینترنت با کارکرد روانی-اجتماعی و علایم آشفتگی روانشناختی در افراد 25-15 ساله صورت می گیرد.

بیان مسئله

اینترنت یکی از ابزارهای پیشرفته فن آوری است که تشخیص کاربرد بیمارگون آن از مصرف مفید بسیار دشوار است. اینترنت مانند یک دنیای مجازی عمل می کند و به افراد فرصت تجربه شکل خاصی از ارتباط های اجتماعی را می دهد که در آن حضور اجتماعی واقعی وجود ندارد. در واقع ارزش های اجتماعی جدیدی ارائه می شود که منحصر به گروهها و اجتماعات مجازی است. در محیط های دانشجویی و شهرهای بزرگ که اغلب افراد جدا از خویشاوندان خود زندگی می کنند، اینترنت می تواند جایگزین زندگی اجتماعی باشد. این موضوع می تواند آن قدر تقویت شود که فرد برای مدت زمانی به روابط اجتماعی زندگی واقعی و برآوردن نیازهایش توجهی نداشته باشد. چنین کارکردهای جذابی می تواند به استفاده بیش از حد و نادرست از اینترنت منجر شود (امیدی و همکاران، 1387).

اینترنت با چندین روش مختلف مثل ایمیل، پیام رسان فوری، گفت و گوی بر خط، اعلانات الکترونیکی و وبلاگ، جایگاه خود را به عنوان روشی برای ارتباط محکم کرده است. این کارکرد تعاملی میان فردی به افراد این امکان را می دهد که آنلاین شده و با سرعت بالا و قیمت نسبتاً کم با دیگران ارتباط داشته باشند. به این دلیل، اکنون اینترنت در حال تبدیل شدن به بخشی از زندگی روزمره نه تنها در جوامع پیشرفته، بلکه در فعالیت های هسته دار و در غالب گروههای اجتماعی در اکثر دنیا است (کاستلز ، 2002).

برخی از محققان اظهار می کنند که استفاده از اینترنت روابط میان افراد را با تکنولوژی های پیشرفته بهبود می بخشد و شبکه های ارتباط اجتماعی را قوی تر می کند (هامپتون و ولمن ، 2000؛ پاپاچاریس ، 2002). استرن معتقد است فضای مجازی به عنوان رسانه ای با «پهنای باند پایین» در مقایسه با تعامل چهره به چهره فرصت بیشتری برای دخیل کردن فرآیندهای تفسیر، تخیل، آرزوهای طرفین تعامل در گفتگو، فراهم می آورد. همچنین میلر معتقد است: ارتباطات الکترونیکی دامنه جدیدی از چارچوب های تعامل را با آداب و رسومی مخصوص وضع می کند که اگر چه از نظر تعاملات دنیای واقعی و یا حضور فیزیکی فقیرترند، اما فرصت ها و چالش های جدیدی را در ارائه و نمایاندن خود در دنیای کنونی فراهم می کنند (ذکایی و خطیبی، 1385).

اهمیت و ضرورت

در اهمیت پژوهش حاضر باید گفت که اینترنت با داشتن ویژگی های منحصر به فردی مثل دسترسی آسان، سهولت استفاده، گمنامی کاربران، و هزینه پایین در سالیان اخیر به یکی از عمومی ترین رسانه های جمعی جهان تبدیل شده است. کشور ایران نیز از این رشد چشمگیر بی بهره نبوده است. آمار نشان می دهد که ایران با 76932300 نفر جمعیت در سال 2010 با 2/43% میزان ضریب نفوذ، بیشترین میزان استفاده از اینترنت (5/52%) را در خاورمیانه به خود اختصاص داده است. همچنین در بازه زمانی 2000 تا 2010، 189/13% رشد کاربر داشته است (فیاض بخش و همکاران، 1390).

از طرف دیگر، جذابیت های اینترنت باعث می شود تا نوجوانان و جوانان مجذوب آن شده و ساعت ها وقت خود را پای کامپیوتر بگذارنند که پیامد آن بازماندن از سایر جنبه های زندگی است. با توجه به ساختار سنی جوان کشور و نظر به اینکه نوجوانان و جوانان آسیب پذیرترین قشر جامعه در برابر رفتارهای پرخطری همچون استفاده ناصحیح از کامپیوتر و اینترنت هستند، بدیهی است که هر گونه ضایعه و نارسایی در بهداشت جسمی و روانی و نیز، کاهش توانایی های این قشر حرکت ساز، به گونه ای غیر قابل اجتناب به کندی پیشرفت جامعه می انجامد و از طرف دیگر سلامت جسمی و روانی آنها ممکن است در درازمدت، روی سلامتی آحاد جامعه اثر منفی بگذارد.

آمارها در ایران نشان می دهد که تعداد کاربران اینترنت در کشور در سال 1383 بیش از 6 میلیون نفر بوده که این تعداد روز به روز در حال افزایش است. با توجه به گسترش روز افزون استفاده از اینترنت در ایران به خصوص در میان جوانان و نوجوانان، در صورتی که از هم اکنون در پی طرح و اجرای برنامه های پیشگیرانه در این زمینه نباشیم، بزودی شاهد افزایش معضلات این حوزه خواهیم بود. این در حالیست که تعداد مطالعات صورت گرفته در این زمینه از تعداد انگشتان دست هم تجاوز نمی کند. بنابراین نیاز به پژوهش های وسیع تر و دیدگاههای موشکافانه تر در زمینه میزان استفاده از شبکه های اینترنتی و ارتباط آنها با کارکرد روانی اجتماعی به شدت احساس می شود.

بنابراین با توجه به اینکه سلامت روانی جوانان و نوجوانان یکی از مقوله های مهم در مباحث روانشناسی و جامعه شناسی محسوب می شود و از طرفی افراد بین 15 الی 25 ساله بیشترین میزان استفاده از اینترنت را در کل دنیا دارند همچنین با توجه به این مسأله که امروزه بسیاری از دانش آموزان در مقاطع پایین تحصیلی به تلفن همراه و اینترنت دسترسی دارند و از آن استفاده های مختلفی به عمل می آورند لذا از جمله مشکلاتی که ممکن است برای دانش آموزان که به عنوان آینده سازان جامعه در نتیجه اشتغال زیاد با تلفن همراه و اینترنت پیش بیاید، افت تحصیلی و کاهش عملکرد آموزشی آنان می باشد. بنابراین توجه به میزان و نوع استفاده از اینترنت و تاثیراتی که بر کارکرد روانی-اجتماعی افراد می گذارد از اهمیت اساسی برخوردار است.

ادبیات پژوهش سلامت روان

مفهوم سـلامت روانـى، در واقع جنبه‌اى از مفهوم كلى سلامت است. سازمان بهداشت جهانى سلامت را چنین تعریف‌ مى‌كند‌: حالت‌ سلامتى كامل جسمى، روانى، اجتماعى، معنوى و نه فقط‌ فقدان‌ بیمارى یا ناتوانى، كه در آن فرد به توانایى‌هاى خودش پى مـى‌برد، مـى‌تواند بـا استرس‌هاى معمول زندگى كنار آید‌، بـه‌ صـورت‌ ثـمربخش و مولد كار كند و قادر به كمك به جامعه باشد ‌(برى و جنكینس ،2007). در تعریف سلامت روان چهار دیدگاه از یکدیگر تفکیک می شوند(پشتکار، 1388): الف) سلامت روانی به معنای رفتار بهنجار: در این دیدگاه گفته می شود رفتارهایی که اکثریت مردم از خود نشان می دهند، رفتار های سالم به شمار می آیند و رفتار کسانی که از رفتارهای عمومی جامعه فاصله زیادی می گیرند، به عنوان رفتارهای مرضی به شمار آمده و صاحبان آنها بیمار روانی جامعه نامیده می شوند.

پیشینه پژوهش

اخوان ملائری، نوغانی، و مظلم خراسانی (1393) پژوهشی با هدف بررسی اثر شبکۀ اجتماعی مجازی بر سرمایۀ اجتماعی و میزان شادکامی افراد عضو در یکی از سایت‌شبکه‌های اجتماعی انجام دادند. داده‌ها با تکنیک پیمایش و روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای با حجم نمونۀ 255 نفر جمع‌آوری و تحلیل شده‌است. نتایج نشان‌داد افراد با عضویت و مشارکت در این سایت‌شبکه‌های اجتماعی مواردی را بدین شرح به‌دست‌ می‌آورند: افزایش شبکه‌های ارتباطی، عضویت در گروه‌های مختلف، تبعیت از هنجارها و قوانین، ایجاد اعتماد به دیگران و گروه‌ها، به‌دست‌آوردن اطلاعات و حمایت و در نهایت دسترسی به منابع مختلف که همگی این موارد مؤلفه‌های تشکیل‌دهندۀ سرمایۀ اجتماعی است.

افزایش سرمایۀ اجتماعی در این سایت‌شبکه‌های مجازی بر تجربه و احساس مثبت تأثیر افزایشی و بر تجربه و احساس منفی تأثیر کاهشی می‌گذارد که نهایتا به افزایش شادکامی منجرمی‌شود؛ در نهایت، عضویت و مشارکت در شبکه‌های اجتماعی مجازی باعث افزایش سرمایۀ اجتماعی و در ادامه شادکامی افراد می‌شود.

مصطفوی كهنگی (1393) پژوهشی با هدف آسیب شناسی تاثیر استفاده از اینترنت بر انزوای اجتماعی دانشجویان انجام دادند. نتایج حاکی از آن است که استفاده یی از اینترنت با بتای 28 درصد تاثیر مستقیم بر انزوای اجتماعی استفاده کنندگان دارد.

روش جمع آوری داده ها:

برای گردآوری اطلاعات در این تحقیق از طریق زیر استفاده می گردد: الف) روش پرسشنامه ای؛ ب)روش اسنادی و کتابخانه ای.

پرسشنامه سلامت عمومی گلدبرگ(GHQ-28) پرسشنامه سلامت عمومی توسط گلدبرگ در سال 1972 ساخته شده است و یک پرسشنامه سرندی، مبتنی بر روش خود گزارش دهی است که در مجموعه های بالینی با هدف ردیابی کسانی که دارای اختلال روانی هستند مورد استفاده قرار می گیرد. پرسشنامه-28 GHQ دارای چهار زیر مقیاس نشانه های بدنی، اضطراب و بی خوابی، کارکرد اجتماعی و افسردگی است. در این پژوهش از فرم 28 سوالی آن استفاده شده است که نمره گذاری ان با استفاده از مقیاس لیکرت 4 درجه ای (0=اصلا الی 3= به مراتب بیشتر از حد معمول) صورت می گیرد. هر فرد در این آزمون چهار نمره دریافت می کند و از مجموع نمرات نیز یک نمره کلی به دست می آید. در بررسی چن و چن (1983) جهت بررسی روایی همزمان از پرسشنامه چند جنبه ای مینه سوتا استفاده نمودند و به ضریب همبستگی 54/0 دست یافتند.

کالمن ، ویلسون و کالمن (1983) دو پرسشنامه سلامت عمومی و مقیاس نا امیدی بک را اجرا نمودند و ضریب روایی همزمان 69/0 را گزارش نمودند. در بررسی گلدبرگ و ویلیامز (1998)، اعتبار تصنیفی برای کل پرسشنامه را 95/0 گزارش کردند. ثبات درونی را با روش آلفای کرونباخ در مطالعه چن (1985) و کی یس (1984)، 93/0 گزارش شده است (به نقل از فتحی آشتیانی، 1389). نوربالا، باقری یزدی و یاسمی (1381) از نظر ویژگی های روان سنجی ثبات درونی GHQ با آلفای 83/0 را ذکر کرده اند. محاسبات آماری پرسشنامه سلامت عمومی نشان می دهد که همبستگی خرده مقیاس ها با عامل کلی برای خرده مقیاس شکایت جسمانی، 79/0، اضطراب 90/0، ناسازگاری اجتماعی 75/0، و افسردگی وخیم 63/0 می باشد.از این مقیاس در این پژوهش به منظور سنجش کارکرد روانی اجتماعی استفاده خواهد شد.

منابع فارسی

ابراهیم آبادی،حمید. (1388). الگوی استفاده از اینترنت محیط یادگیری و بافت فرهنگی و اجتماعی. تحقیقات فرهنگی ایران، شماره 7: 118-97.

منابع لاتین

Akini A, İskender M. (2011). Internet addiction and depression, anxiety and stress. International Online Journal of Educational Sciences. 3 (1), 138-148.