تا کنون نه تنها تعریف واحدی از تکانشگری ارایه نشده است، بلکه حتی می توان گفت بر پایه هر یک از رویکردهای روان شناسی نیز تنها یک نوع رفتار تکانشی وجود ندارد.

پیشینه داخلی و خارجی:
دارد
منابع فارسی:
دارد
منابع لاتین:
دارد
نوع فایل:
Word قابل ویرایش
تعداد صفحه:
55

تا کنون نه تنها تعریف واحدی از تکانشگری ارایه نشده است، بلکه حتی می توان گفت بر پایه هر یک از رویکردهای روان شناسی نیز تنها یک نوع رفتار تکانشی وجود ندارد. پدیده های گوناگون بسیاری هستند که با عنوان تکانشگری طبقه بندی شده و به بروز رفتارهای گوناگون تکانشگرانه انجامیده-اند. در حقیقت تکانشگری از شمار زیادی عوامل مستقل تشکیل شده که با یکدیگر جنبه های گوناگون رفتار را شکل می دهند، چرا که همه رفتارهای تکانشی یک پایه عصبی- زیستی مشترک ندارند بلکه سازوکارهای عصبی - شیمیایی بسیاری می توانند بر تکانشگری اثر بگذارند (اوندن، 1999).

بنابراین تکانشگری دارای یک ساختار چندبعدی است که شامل ابعادی چون گرایش به زمان حال ، ناتوانی در به تأخیر انداختن پاداش ، مهار-گسیختگی رفتاری، خطرپذیری ، حس جویی ، حساسیت به پاداش ، مستعد بودن به بی حوصلگی ، لذت جویی و ضعف تصمیم گیری می باشد.

در هر یک از رفتارهای تکانشی، نقش برخی از مؤلفه ها، از سایرین پر رنگ تر است؛ برای نمونه حس جویی ویژگی بارز اختلال هایی مانند سوءمصرف مواد می باشد، در حالی که برخی دیگر هم چون حساسیت زیاد به پاداش ارتباط زیادی با پدیده قماربازی بیمارگونه دارد. جنبه های دیگر تکانشگری هم چون تمرکز نسبت به زمان حال، لذت جویی، مهارگسیختگی و ضعف قدرت تصمیم گیری در هر دو اختلال نقش دارند. از این رو وجود رویکردهای گوناگون در تحلیل پدیده تکانشگری ضروری به نظر می رسد (پتری،2001).

رویکرد شخصیت شناسانه

دیکمن (1990) دو نوع تکانشگری را از هم متمایز ساخت: الف) تکانشگری کژکنشی یا گرایش به انجام عملی با کمترین آینده نگری که بروز مشکلات را در پی دارد؛ ب) تکانشگری کنشی یا گرایش به انجام عملی با کمترین آینده نگری، زمانی که همه شرایط بهینه است (اختیاری، صفایی و همکاران،1387). برای نمونه در شرایطی روی می دهد که شخص باید از فرصت ها بهره گیرد و هر گونه تأخیر منجر به از دست رفتن شانس می شود. از این رو دیکمن همه رفتارهای تکانشی را بیهوده نمی داند، چرا که جنبه های کاربردی و سودمند این امر باعث بقا چنین رفتاری در گونه انسانی در طی تکامل رفتار شده است.

دیکمن (1990) تکانشگری کژکنشی را به سه گروه جدا تقسیم کرده است: الف) تکانشگری توجه ی : بررسی ها نشان داده اند که این گروه از افراد تکانشگر نسبت به بقیه، زمان آمادگی کمتری برای تمرکزکردن روی تکالیف صرف می کنند، اما در بخش هایی که نیاز به تعویض سریع تمرکز از مطلبی به مطلب دیگر می باشد، بهتر از بقیه عمل می کنند (همان). ب) تکانشگری بازتابی : این تکانشگری به صورت نبود هماهنگی میان یک محرک محیطی و پاسخ فرد تعریف(MFFT) می شود و به وسیله آزمون چینش تصاویر مشابه ارزیابی می شود. این گروه را به سختی می توان از گروه تکانشگری توجهی جدا کرد چرا که به نظر می رسد این نوع از تکانشگری، نوع توجهی را نیز در برمی گیرد.

ج) تکانشگری مهارگسیخته : اختلال در مهار برخی پاسخ ها به از دست دادن پاداش می انجامد. ارزیابی این گروه به وسیله آزمون تمایز برو- بایست انجام می شود (نیومن، ویدوم و ناتان ، 1985). خط دوم بررسی ها توسط بارت، استنفورد ، کنت و فلتوس (1997) انجام شده است که از نسخه دهم مقیاس تکانشگری بارت یا BIS بر پایه این سه مقوله تبیین شده است: تکانشگری توجهی که از تصمیمات سریع ناشی می شود تکانشگری حرکتی که از عمل کردن بدون تصمیم پیشین ناشی می شود تکانشگری بدون تصمیم که از توجه و تمرکز به زمان حال و عدم آینده نگری ناشی می شود (اختیاری، صفایی و همکاران،1387). اما بارت در نسخه یازدهم پرسش نامه تکانشگری خود یا BIS-11، تکانشگری را بر پایه سه محور زیر توضیح می دهد: خودحرکتی به مفهوم عمل کردن بدون فکر، برنامه ریزی با دقت و یا توجه به جزییات و ثبات سازگاری به معنی توانایی آینده نگری فرد.

باس و پلامین (1975) نبود کنترل باز دارنده را به عنوان هسته مرکزی بحث تکانشگری معرفی کردند، اما عواملی مانند زمان تصمیم گیری ، نبود اصرار و پافشاری و نیاز به حس جویی را از جنبه های مهم مؤثر در تکانشگری دانستند (اوندن،1999). کلونینجر (1987) بر پایه یک نظریه زیستی - اجتماعی هر شخصیت را شامل درجاتی از سه بخش زیر می داند که این سه عامل تا اندازه ای از هم جدا هستند: نوجویی، پرهیز از خطر و پاداش جویی. وی شخصیت های تکانشی را کسانی معرفی کرد که: الف) دارای میزان بالایی از نوجویی هستند به طوری که پیوسته برای رسیدن به هوس های زودگذر دست به عمل می زنند، ب) کمتر از خطر پرهیز می کنند یعنی به هنگام رویارویی با موقعیت هایی که نیازمند توجه است، کمتر دقت می کنند و ج) پیش از آن که تلاش کامل در یک زمینه انجام دهند، از آن دست می کشند یعنی اصرار و پافشاری لازم را ندارند.

آیزنک (1993) شخصیت را بر پایه سه ویژگی اساسی تبیین نمود: برون گرایی ، روان پریشی گرایی و روان رنجوری گرایی . نظریه آیزنک از اعتبار ویژه ای برخوردار است، زیرا بر پایه نظریه های زیست شناختی شکل گرفته است. در سال 1975 وی ویژگی اجتماعی بودن را بخشی از صفات کلی برون گرایی و صفت تکانشگری را بخشی از ویژگی کلی روان رنجوری طبقه بندی نمود. او در سال 1985 بخشی از ویژگی تکانشگری را ترکیبی از چهار ویژگی زیر دانست: تکانشگری منحصرانه یا متعصبانه، ناتوانی در تصمیم گیری، سرزندگی و خطرپذیری که در آن تکانشگری منحصرانه، ارتباط زیادی با دسته صفات کلی روان رنجوری و روان نژندی گری و سه عنصر دیگر یعنی ناتوانی در تصمیم گیری، سرزندگی و خطرپذیری ارتباط زیادی با صفات کلی برون گرایی دارند.

وی تکانشگری را دارای دو بخش مهم می دانست، مخاطره جویی که با برون گرایی ارتباط دارد و تکانشی بودن که با روان نژندی گری مرتبط می باشد (وایتساید و لینام ، 2001). به طورکلی آیزنک (1993) تکانشگری را عبارت از خطرپذیری ناآگاهانه می داند؛ ولی مخاطره جویی، یعنی حس جویی آگاهانه. راننده ای که امتیاز بالاتری در مخاطره جویی کسب می کند، موقعیت را با دقت زیر نظر داشته و آگاهانه تصمیم به خطرکردن می گیرد (اختیاری، صفایی و همکاران،1387).

لکروبیر ، براکونیر ، سید و پایان (1995) برخلاف روش های گزارشی فردی ، معیاری را طراحی نمودند که به کمک آن درمانگران می توانند ارزیابی تکانشگری بیماران را شخصاً بر پایه هفت مؤلفه زیر انجام دهند: 1- صبرکردن و صبرنکردن، 2- زمان صرف شده برای تصمیم گیری،3- توانایی تحمل تعویق و تأخیر، 4- خشونت و تهاجم جویی، 5- کنترل واکنش ها، 6- قدرت ادامه دادن یک فعالیت، 7- تحریک پذیری. آنها این مقیاس را معیار سنجش تکانشگری (IRS) نامیدند. وایتساید و لینام (2001) با معرفی چهار بخش مرتبط با رفتارهای تکانشگرانه گام های بزرگی در روشن سازی طبیعت چند وجهی تکانشگری برداشتند: اضطرار، نبود دوراندیشی، نداشتن پشتکار و حس جویی (زرماتن ، وان درلیندن و آکرمنت 2005).

پتری (2001) در بررسی 15 زیرمعیار تکانشگری، تفاوت میانگین امتیازهای افراد گروه دارای سابقه سوءمصرف مواد و قماربازی بیمارگونه از یک سو و گروه گواه از سوی دیگر را به طور معنی داری متفاوت گزارش کرد. همچنین بین زیرمعیارهای مورد بررسی نیز رابطه ای معنی دار کشف نمود. وی 15 زیر معیار یادشده را در سه دسته جمع بندی نمود و نشان داد که به کمک پرسش نامه های طراحی شده بر پایه شخصیت سنجی، امکان سنجش سه جنبه تکانشگری (نوجویی، کنترل تکانه و موقعیت زمانی) در افراد وجود دارد. در طرح یاد شده به دو جنبه کنترل تکانه و موقعیت سنجی زمانی به عنوان خطری برای سوء مصرف مواد تأکید شده است (پتری، 2001).

رویکرد رفتارگرایانه

برخلاف سایر رویکردها که بر پایه گزارش های شخصی و خویشتن نگاری ها استوار است. این رویکرد به سنجش عینی و ثبت رفتارهای تکانشی می-پردازد؛ همچنین در این رویکرد رفتارهای جانوری نیز بررسی می شود. دو بحث بازداری رفتاری و زمان سنجی رفتاری در این زمینه مطرح شده و آزمایش های تجربی نیز برای بررسی آنها انجام شده است: الف) بازدارندگی رفتاری: سوبریه (1986) با دستکاری داروشناختی دستگاه سروتونرژیک دریافت که یاخته های عصبی سروتونرژیک، زمانی که نیاز به بازداری رفتاری است، فعال می شوند. وی همچنین ارتباطی میان میزان پایین HIAA-5 و بروز رفتارهای خودکشی جویانه، وسواسی و می بارگی بیان نمود. لینویلا و همکاران (1983) میزان پایین HIAA-5 در مایع مغزی - نخاعی را با اختلال در کنترل تکانه ها همراه دانستند. آنان میزان بالای تستوسترون آزاد را نیز در میزان افزایش خشونت و تهاجم جویی افراد مؤثر گزارش کردند.

برونر و هن (1997) عواملی را با تاثیر اختصاصی بر این ساز و کار به کار گرفتند. از کار انداختن گیرنده های سروتونین در موش ها سبب افزایش رفتارهای تکانشی آنها گردید. هرنشتاین (1970) نیز الگوهایی را برای ارزیابی کمی مفهوم تکانشگری بر پایه نظریه های رفتاری ارایه داد. ب) زمان سنجی رفتاری: وان دن بروک ، برادشو و سزابادی (1992) به بررسی تأثیر زمان بر تکانشگری پرداختند. به باور آنها، افراد تکانشگر در ارزیابی زمان مشکل دارند و از این رو زمان برای آنها بسیار آهسته تر از افراد بهنجار می گذرد (اختیاری و همکاران، 1383). هو ، الزهرانی و والازکوز - مارتینز (1995) در بررسی های انجام شده با انجام یک رشته آزمایشاتی به ارزیابی پایه عصب – زیست شناختی زمان سنجی در موش های صحرایی پرداختند: بررسی آنان نشان داد که سامانه سروتونرژیک می تواند با تغییر عملکرد سیستم درک زمان، بر تکانشگری مؤثر باشد. بنابراین بررسی تکانشگری به عنوان برآیندی از فاکتورهای مختلف مؤثر بر رفتار، بینش بهتری نسبت به این پدیده ایجاد خواهد کرد.

رویکرد زیستی

بررسی ها نشان داده اند که دو عامل زیستی عمده بر پدیده های تکانشگری و خشونت تأثیرگذار هستند. الف) سروتونین به عنوان میانجی عصبی درگیر تکانشگری: میزان تکانشگری فرد تحت تأثیر درجات متفاوتی از سامانه های سروتونرژیک، نورآدرنرژیک، دوپامینرژیک و گابایرژیک، قرار دارد (اوندن، 1999). تأثیر سامانه سروتونرژیک بیش از سایر سامانه ها برآورد شده و گیرنده های 5TH1A، 5TH2، 5TH1B به طور برجسته ای در بروز رفتارهای تکانشی تهاجمی نقش داشته اند (سوان و هلندر، 2002). در بررسی های جانوری، با مهار گیرنده های 5HT توانایی بازداری رفتارهای نامناسب از جانور گرفته شد به طوری که همچنان به پاسخ هایی که پاداش در پی نداشتند یا حتی در اثر انتخاب آنها تنبیه می شدند، ادامه می دادند. این وضعیت تکانشگری حرکتی نیز خوانده می شود.

همچنین بررسی ها ارتباط معنی داری بین میزان کم HIAA5 در مایع مغزی – نخاعی (که نشانگر کم بودن حجم در چرخش سروتونین در مغز می-باشد) و بروز رفتارهای تکانشی و خشونت نشان داده اند. کاهش میزان سروتونین و بلوکه شدن گیرنده های آن موجب افزایش تکانشگری حرکتی می-شود، ولی هیچ تأثیر شناخته شده ای بر افزایش انتخاب های تکانشی ندارد. این یافته نشان می دهد که سروتونین بر همه انواع تکانشگری تأثیر ندارد (کاردینال ، 2004).

به کارگیری مهارکننده های انتخابی بازجذب سروتونین و یا افزایش سروتونین موجب کاهش رفتارهای تکانشی در طیف گسترده ای از اختلال ها مانند قماربازی مرضی، اختلال شخصیت مرزی و اختلال وسواسی- اجباری شده است (اوندن، 1999). به کارگیری داروهای محرک روان مانند آمفتامین و متیل فنیدات در درمان اختلال بیش فعالی -کم توجهی سودمند است. این داروها موجب آزاد شدن پیام رسان های عصبی مونوآمینی از جمله دوپامین از نورون ها شده و در نتیجه موجب برتری گزینه های تعویقی در مقایسه با گزینه های تکانشی می گردند (کاردینال،2004).

ب) لوب فرونتال به عنوان مرکز عصبی درگیر تکانشگری: بررسی ها نشان داده اند که افراد با اختلال عملکرد بخش پیشانی مغز، تکانشگری بیشتری را تجربه می کنند. این افراد مشکلی در برآورد شانس موفقیت خود ندارند، بلکه نمی توانند اعمال خود را کنترل کنند، هر چند بر زیان بار بودن آنها آگاهی دارند. سه ناحیه مغزی یعنی بخش مرکزی هسته اکومبنس (NAc) و دو راه آوران قشری آن یعنی کورتکس سینگولیت قدامی (ACC) و کورتکس پره فرونتال داخلی (MPFC) نقش مهمی در بروز رفتارهای تکانشی دارند، به طوری که آسیب های وارده به هسته اکومبنس (ناحیه کلیدی پاداش و تنبیه در مغز)، باعث افزایش بروز انتخاب های تکانشی در موش ها شده است. این جانوران پیوسته پاداش کم و سریع را؛ بر پاداش تأخیری بزرگتر ترجیح داده اند (اوندن،1991؛ کاردینال،2004). بررسی آسیب های وارده بر آمیگدال، نشان داده است که ضایعه در این ناحیه نیز با ناتوانی تحمل تأخیر و بازداری از بروز تکانه ها و یا ناتوانی در برآورد پیامدهای منفی یک پاسخ، ارتباط دارد (اوندن،1999).

رویکرد اجتماعی

در این رویکرد تکانشگری به عنوان یک رفتار آموخته شده از محیط، به شمار می رود. کودک بر اساس تجربیات خود می آموزد برای به دست آوردن پاداش، واکنش شتاب زده نشان دهد. از این رو افراد تکانشگر فرصت ارزیابی پیامدهای رفتار خود را نخواهند داشت (مولر و همکاران،2001). بر این اساس تکانشگری می تواند در پاره ای از اجتماعات، یک رفتار شایسته و سودمند به حساب آید.

تکانشگری و جنسیت

بررسی های انجام شده بیانگر فراوانی بالاتر تکانشگری در مردان هستند. مردان به سطح برانگیختگی بالاتری نیاز دارند و همین امر زمینه ساز حس جویی بیشتر آنها و بروز رفتارهای تکانشگرانه از سوی آنها است (والدک و میلر ، 1997).