طبق نظر بندورا اگر اعمال تنها بوسیله پاداش و تنبیه بیرونی تعیین می شدند، مردم شبیه بادبادک عمل می کردند و هر لحظه تغییر جهت می دادند تا خود را به عواملی که بر آنها تأثیر می گذارد وفق دهند.
خودنظم بخشی رفتار
طبق نظر بندورا اگر اعمال تنها بوسیله پاداش و تنبیه بیرونی تعیین می شدند، مردم شبیه بادبادک عمل می کردند و هر لحظه تغییر جهت می دادند تا خود را به عواملی که بر آنها تأثیر می گذارد وفق دهند. با مردم غیر اصولی رفتار به دور از اخلاق و با مردم درستکار رفتار شرافتمندانه داشتند. حال اگر تقویت کننده بیرونی و درونی رفتار را کنترل نمی کنند پس چه چیزی آن را کنترل می کند؟ پاسخ بندورا این است که رفتار آدمی رفتار خود نظم داده شده است. انسان از تجربه مستقیم و غیر مستقیم معیارهای عملکرد را می آموزد سپس آن معیارها پایه ای می شوند برای ارزیابی های فرد. اگر عملکرد فرد در موقعیت ها با معیارهای او هماهنگ بود مثبت ارزیابی می شوند و اگر هماهنگ نبود منفی ارزیابی می شود. از نظر بندورا تقویت درونی حاصل از ارزشیابی شخصی از تقویت بیرونی نیرومندتر است (هرگنهان ، 2009).
یادگیری خود تنظیمی یک چشم انداز مهم در پژوهش های اخیر روان شناسی تربیتی است (آکسان ، 2009). این رویکرد از سال 1980، مطرح شد و به واسطه اهمیتی که در یادگیری و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دارد شهرت فزآینده ای پیدا کرده است (ریان و پینتریج ، 1997؛ نقل از احمدی پور، 1387). یادگیری خود تنظیمی یک فرآیند فعال و خود رهنمون است که دانش آموزان، شناخت، انگیزش، نتایج، رفتار و محیط خود را در جهت پیشبرد اهدافشان کنترل و تنظیم می کنند (گوداس و همکاران ، 2010).
زیمرمن5 یادگیری خود تنظیم را نوعی از یادگیری كه در آن افراد تلاش های خود را برای فراگیری دانش و مهارت بدون تكیه به معلم و دیگران، شخصاً شروع كرده و جهت می بخشد تعریف می كند به عبارت دیگر در این یادگیری افراد مهارت هایی برای طراحی، كنترل و هدایت فرآیند یادگیری خود دارند و تمایل دارند یاد بگیرند و قادرند کل فرآیند یادگیری را ارزیابی کنند ( فرمهینی فراهانی و همکاران، 1387). تلاش های فعالانه ای كه افراد به طور فراشناختی، انگیزشی و رفتاری در فعالیت های یادگیری از خود نشان می دهند (زیمرمن،2002).
نظریه یادگیری خودتنظیمی یكی از نظریه هایی است كه محققان و شناسانِ تربیتی در قالب آن به مطالعه می پردازند. براساس نظریه یادگیری خود تنظیمی، مؤلفه های شناخت، انگیزش و كنش وری تحصیلی به صورت یك مجموعه درهم تنیده و مربوط به هم در نظرگرفته می شوند (شیرازی تهرانی، ۱۳۸۱). بنابراین، استفاده از راهبردهای یادگیری خود -تنظیمی، از جمله عوامل تعیین كننده در موفقیت تحصیلی محسوب می شود و با بررسی آن می-توان عملكرد تحصیلی دانش آموزان را پیش بینی نمود. پیش بینی عملكرد تحصیلی، یكی از موضوع های محوری مورد علاقه روان شناسی تربیتی است ( فارنهام و همکاران، ۲۰۰۳؛ نقل از بوساتو و همكاران، ۲۰۰۰).
خود تنظیمی تعیین اهداف، تکمیل برنامه ای در جهت دستیابی به آن اهداف، تعهد نسبت به انجام آن برنامه، اجرای فعال برنامه و اقدامات دیگری که در جهت باز خورد و اصلاح یا تعیین جهت انجام می شود (بندورا، 1986،1997 ؛ نقل از آسچ ، 2005). به بیان دیگر افراد هم پای اجتماعی شدن خود، اتکای کمتری به پاداش ها و تنبیه های بیرونی پیدا کرده و عمدتاً رفتارشان را خود، تنظیم می کنند (کرین ، 2006).
مطالعه سوابق و تحقیقات نشان می دهد که پیرامون خودتنظیمی تحصیلی پرسشنامه اندکی وجود دارد. مطالعه دوگان وآندرد (2011) نشان داد که پرسشنامه خودتنظیمی از شش عامل انگیزش بیرونی، انگیزش درونی، فراشناخت، کنترل و ارتباط شخصی، خود اثربخشی تشکیل شده است. در بررسی دیگری مگنو (2011) به این نتیجه رسید که پرسشنامه خودتنظیمی تحصیلی دارای هفت عامل می باشد شامل حافظه، هدف گزینی، خودارزیابی، جستجوی کمک، ساختار محیطی، مسئولیت یادگیری باشد و برنامه ریزی و سازماندهی می باشد.
انواع خود نظم بخشی
زیمرمن و مارتینز در سال 2002 بین چند نوع خود تنظیمی در حیطه تحصیلی تفاوت قائل شده اند كه این انواع خود تنظیمی براساس میزان درونی شدن آنها تقسیم بندی شده است.
نظم دهی بیرونی
در پایین ترین سطح پیوستار درونی سازی قرار دارد. در این حالت، شخص منحصراً بر اساس وقایع بیرونی مورد انتظار دست به انجام عملی می زند یا از انجام یك رفتار باز داری می كند.
نظم دهی درون فكنی شده
میزان زیادی از درونی سازی به وسیله نظم دهی درون فكنی شده تبیین می شود. در این سطح، شخص خود را با تأیید خود یا عدم تأیید خود، نظم می-بخشد .دانش آموز درون فكنی كرده تكلیف خود را انجام خواهد داد و در صورت عدم انجام آن احساس گناه خواهد كرد. آلبرت بندورا در بررسی یادگیر ی خود تنظیمی، دانش آموزان را به عنوان شركت كننده های فعال از نظر فراشناختی، انگیزش و رفتاری در فرایند یادگیری می داند. از نظر فراشناختی فراگیران خود تنظیم افرادی هستند كه روحیه طراحی سازماندهی، خود آموزی و خود ارزیابی دارند. از نظر انگیزشی فراگیران خود تنظیم در تمام مراحل مختلف یادگیر ی خود را افرادی لایق، خود كار آمد و مستقل می یابند. از نظر رفتاری فراگیران خود تنظیم، محیط هایی را انتخاب می-كنند كه یادگیری را افزایش دهد.
در این راستا متغیرهای عاطفی مثل مفهوم خود و منبع كنترل با یادگیری خود تنظیم نقش مهمی ایفا می كنند .اصطلاح خود نظم دهی در یادگیری از سال 1980 معمول شده است. تحقیقاتی كه در این زمینه انجام گرفته است به تعامل راهبردهای شناختی ، فراشناختی و انگیزشی در یك ساختار منطقی تأكید كرده اند همچنین استنباط می شود اصطلاح یادگیری خود نظم داده شده دارای بار « خود ارزشی » است به این دلیل كه در این نوع رفتار ابزار و واسطه ای است میان افراد و راهبردهای یادگیری آنها از یك سو و اهداف آنها از سوی دیگر. مثلاً ادراك فرد از توانایی های خود و ادراك فرد از سطح دشواری تكلیف سرانجام بر چگونگی كیفیت یادگیری او تأثیر می گذارد (زیمرمن و مارتینز ، 2002؛ نقل از فرمهینی فراهانی و همکاران، 1387).
ویژگی های یادگیرنده خودنظم بخش
زیمرمن معتقد است که فراگیران خودگردان، اهداف مشخصی برای خود در نظر می گیرند و برای دستیابی به آنها راهبردهایی را به کار می برند. این یادگیرندگان، خود شروع به یادگیری می کنند، بر پیشرفت خود نظارت دارند و آن را ارزیابی می کنند. انگیزش درونی و خود ـ انگیختگی در عمل از دیگر ویژگی های یادگیرندگان خود گردان است. به عبارت دیگر، آنان علاوه بر استفاده از راهبرهای شناختی و فراشناختی در یادگیری و ارزیابی نتایج نیز برانگیخته هستند. یادگیرنده های خودتنظیم، راهكارهای شناختی مناسب را به كار می گیرند و از نظر تحصیلی، انگیزه لازم را دارند. فراگیرانی كه در یادگیری خود تنظیم فعالند از راهكارهای شناختی یادگیری از قبیل تكرار منظم، بسط و سازماندهی استفاده می نمایند. یادگیرنده های خود تنظیم در برنامه ریزی و سازماندهی یادگیری، مدیریت زمان و برنامه ریزی زمانی، هدف گذاری، كنترل خود و خود ارزیابی نسبت به دیگران برتری دارند (اشنایدر و همکاران، 1989؛ نقل از غلامی،1382).
نشانه های یادگیرنده خود تنظیم عبارت است از هدفمند بودن، مدیریت زمان، تمرین معنادار و جهت دار، كاربرد مناسب راهبردهای شناختی و فراشناختی و احساس خودكارآمدی (زیمرمن، 1994، زیمرمن و باس، 1995 ؛ نقل از امینی، 1382). یادگیرندگان خودگردان، تکلیف های خود را طراحی و بررسی می کنند. از فرایند های تفکر خود، آگاهی دارند و از راهبردهای شناختی برای کسب اهداف شان بهره می جویند. یادگیرندگان خود تنظیم، اهدافی برای یك تكلیف ویژه بر می گزینند و از راهبردهای مناسبی برای كسب این اهداف استفاده می كنند، آنها پیشرفت خودشان را نظارت و كنترل می كنند و راهبردهای یادگیری خودشان را تا حدی كه لازم باشد، تنظیم می نمایند. به طور خلاصه، یادگیرندگان خود تنظیم، فعالانه جنبه های مهم شناخت و رفتار و محیط را برای كسب اهداف یادگیری خودشان، كنترل می كنند (کدیور، 1388).
به طور كلی، بررسی ها، ویژگی هایی را به شرح زیر برای یادگیرندگان خود گردان مشخص كرده اند ( زیمرمن، 1998 ، 2000، 2001 ، 2002 ؛ وینا ، 1995، كرنو ، 2001؛ نقل از مونتالو ، 2003). ) یادگیرندگان خودگردان راهبردهای با شناختی (تكرار، بسط و سازماندهی) آشنا هستند و می دانند چگونه آنها را به كار گیرند. ) یادگیرندگان خودگردان، چگونگی برنامه ریزی، كنترل و جهت دهی فرآیندهای ذهنی خود را برای كسب اهداف شخصی می دانند (فراشناخت). یادگیرندگان خودگردان مجموعه ای از باورهای انگیزشی و احساسات سازگار و مناسب از قبیل حس بالای خودكارآمدی تحصیلی، اتخاذ اهداف دانش یادگیری و احساسات مثبت نسبت به تكالیف را نشان می دهند ( خوشحالی، رضایتمندی و اشتیاق ).
آنها زمان و تلاش های خود را به منظور كار بر روی تكلیف، برنامه ریزی و كنترل می كنند و می دانند که چگونه یك محیط یادگیری مطلوب بسازند (مانند یافتن یك مكان مناسب برای مطالعه، كمك خواستن از معلمان و همكلاسان خود). آنها تا جایی كه بافت كلاسی اجازه دهد، تلاش های بیشتری برای شركت در كنترل و تنظیم وظایف تحصیلی، جو و ساختار كلاسی (از جمله این كه فرد چگونه ارزیابی بشود، تكالیف مورد نیاز، برنامه ریزی وظایف كلاسی، سازماندهی تیم های كلاسی ) از خود نشان می دهند
) آنها هنگام انجام یک تکلیف درسی می توانند مجموعه ای از راهبردهای ارادی را جهت دوری كردن از حواس پرتی های بیرونی و درونی، حفظ تمركز، تلاش و انگیزش شان به کار برند. به عبارت دیگر، می توان ویژگی های افرد خود تنظیم را در مقوله های زیر خلاصه کرد:
1) هدفمند بودن، بدین معنا که این افراد اهداف مشخصی دارند و رفتارهای به خصوصی را برای دستیابی به مقاصد خود در پیش می گیرند. چنین افرادی بر راهبردها و اعمال خود نظارت کرده و آنها را به منظور دستیابی به موفقیت، جرح و تعدیل می کند. 2 ) استفاده از راهبردهای شناختی و فرا شناختی، بدین معنا که این افراد هنگام روبه رو شدن با مسایل و مشکلات از راهبردهای شناختی و فرا شناختی همچون برنامه ریزی، نظارت و کنترل هشیارانه، طرح ریزی هدف و مرور ذهنی وغیره استفاده می کنند. 3) احساس خودکارآمدی بالا 4) بر نامه ریزی مناسب 5) خود کنترلی و نظارت بر خود 6) رضایت مندی و اشتیاق 7) مدیریت زمان 8)کنترل هیجانات 9) تقویت خود 10) مدیریت مطلوب لذا یادگیری خودتنظیمی، با برخورداری از کیفیتی خاص، می تواند معلم را در رسالتش یاری داده و او را به سمت اهداف ذیل سوق دهد:
- در آموزش ایجاد یادگیری و شناخت های لازم به او مهارت بخشیده و او را با روش های مختلف تدریس آشنا می سازد.
- معلم را به تشریح و تفهیم مسایل مختلف قادر می سازد.
- او را به سمت آزاد منشی و قضاوت صحیح سوق می دهد.
- بین یادگیری آموزشگاهی با مهارت های روزمره زندگی رابطه برقرار می کند.
- در توسعه شناخت های فرد، هماهنگ با نیروی اخلاقی و فرهنگی، او را قادر می سازد.
- مدیریت مطلوب کلاسی ایجاد می کند.
