خودكارآمدی، به عنوان یك مفهوم از مفاهیم یادگیری اجتماعی، اولین بار در سال 1997توسط بندورا مطرح شد(آلتو وهمکاران ، 1997، ص51)

خودكارآمدی، به عنوان یك مفهوم از مفاهیم یادگیری اجتماعی، اولین بار در سال 1997توسط بندورا مطرح شد(آلتو وهمکاران ، 1997، ص51). از نظر بندورا، خودكارآمدی: قضاوت افراد در مورد توانمندی های خود است و به احساس های کفایت، شایستگی، و قابلیت در کنار آمدن با زندگی اشاره دارد. بندورا (1986) در کتاب پایه های اندیشه و رفتار اجتماعی می گوید که انسان ها دارای یک نظام خود هستند که در کنترل اندیشه ها، احساس ها و کنش های مؤثر است. از نظر او رفتار و انگیزش انسان نیز در باورهایی است که انسان ها از خود دارند که این سازه ی کلیدی در کارکرد و کنترل شخصی فرد می باشد. همچنین، از نظر بندورا خوداندیشی، یگانه توانایی انسان در ارزیابی اندیشه و رفتار خود است. به نحوی که این خودارزیابی ها در برگیرنده ی دریافت های خودکارآمدی است.

باورهای کارآمدی نیز علاوه براینکه بر الگوهای اندیشه و واکنش های هیجانی افراد اثر می گذارند، تعیین می کنند که انسان ها چه اندازه برای انجام کارهایشان زمان می گذارند، هنگام برخورد با دشواری ها تا پایداری می کنند، و آیا در برخورد با موقعیت های گوناگون چه اندازه انعطاف پذیر هستند. براین اساس، افرادی با خودکارآمدی پایین شاید باور کنند که وضع حل ناشدنی است. یعنی باوری که تنیدگی، افسردگی و دیدی باریک بینانه برای گره گشایی پرورش می دهد(رجبی 1385، صص-113-111).

از نظر بندورا، افرادی که احساس کارآمدی پایینی دارند، احساس می کنند که درمانده هستند و نمی توانند رویدادهای زندگی خود را کنترل کنند. آنها معتقدند که هرگونه تلاشی که می کنند بیهوده است. همچنین، وقتی آنها با موانعی روبرو می شوند، چنانچه تلاش مقدماتی آنها برای برخوردکردن با مشکل بی ثمر باشد، سریعاً قطع امید می کنند. برخی از این افراد که احساس کارآمدی پایینی دارند، حتی سعی نمی کنند با مشکل کنار بیایند. زیرا متقاعد شده اند که هر کاری که انجام می دهند، بی فایده است. بنابراین، احساس کارآمدی پایین می تواند بر انگیزش، سطح آرزوها، توانایی های شناختی و سلامت جسمانی تأثیر ناگوار بگذارد. برعکس، افرادی که احساس کارآمدی بالایی دارند، معتقدند که می توانند به نحو مؤثری با وقایع و موقعیت ها برخورد کنند. چون آنها انتظار دارند که در غلبه بر موانع موفق شوند، در کارها استقامت به خرج دهند، و اغلب در سطح بالا عمل می کنند. همچنین، این افراد مشکلات را به جای تهدید، چالش می دانند و فعالانه در جستجوی موقعیت های تازه هستند(شولتز و شولتز، 2005، ترجمه سید محمدی، 1386، ص460).

در این رابطه، الساری خودكارآمدی را اعتقاد فرد به داشتن توانایی برای سازماندهی و انجام سلسله اقدامات لازم برای رسیدن به یك هدف خاص تعریف كرده است. به نظر وی یكی از عوامل مهم در ایجاد انگیزه فرد برای اقدام، عقیده ی او در توانایی اش برای اقدام و تأثیرگذاری است(به نقل از رفیعی فر و همکاران، 1392، ص64). برخی از صاحب نظران، خودکارآمدی را سازه ای بنیادی از خودپنداره ی افراد برمی شمرند که با باورهای افراد درباره ی توانایی های شان شناخته می شود(گارسیا و پنت ریچ ، 1996؛ به نقل از پاجارس ، 1996).

آنچه مسلّم است اینکه موفقیت انسان احتیاج به تعهد، كاردانی و پشتكار دارد. این موارد از طریق خودكارآمدی حاصل می شود(مایباک و مورفی ، 1995؛ به نقل از سعید و همکاران، 1390، ص18). همچنین، عقاید مرتبط با خودكارآمدی بر اهداف و آرزوها اثر می گذارد و تشكیل دهنده پیامدهای رفتار انسان می باشد(شوایتزر و لوزینسک ، 2005، ص 159-139). از این منظر، احساس خودكارآمدی، یکی از مهمترین جنبه های اطلاعاتی در مورد خودمان است. این اطلاعات مربوط به برآورد ما، شخصیت ما و احساس خودكفایی ما می باشد. افراد با حداكثر احساس خودكارآمدی می توانند به طور مؤثر با موقعیت ها برخورد كنند؛ به عبارتی شایستگی برخورد با موقعیت ها را دارا شوند(لفرانکوئیس ، 1991، به نقل از سعید و همکاران، 1390، ص18).

از تعاریف قبلی چنین برمی آید که خودكارآمدی، اطمینان خاطری است كه شخص درباره ی انجام فعالیت خاص احساس می كند. این مفهوم، میزان تلاش و سطح عملكرد فرد را تحت الشعاع قرار می دهد. زیرا در فرآیند تغییر رفتار، ارتقای خودكارآمدی بسیار قابل اهمیت است. تكرار در عملكرد، ساده كردن و تقسیم نمودن یك كار به مراحل كوچك، می تواند در انجام هر مرحله از كار، فرد را خودكفا كند و در نهایت به خودكارآمدی كامل منجر شود(روزنستوک ، 1988).

تأثیر خودکارآمدی بر سلامت و کیفیت زندگی

از آنجا که خودكارآمدی عبارت از قضاوت فرد از خود در مورد توانایی انجام یک عمل ویژه است(پندر و همکاران ، 2006). از این منظر، حس خودكارآمدی بالا باعث تلاش، مقاومت و انعطاف بیشتری می شود و افراد با خودكارآمدی بالا قادرند به طور مؤثری از رویدادهای زندگی خود تأثیر گرفته و نسبت به كسانی كه خودكارآمدی پایین تری دارند، انتظار موفقیت بیشتری دارند. همچنین، از جمله عواملی كه به ارتقای سلامت عمومی و کیفیت زندگی منجر می شود، خودكارآمدی است. از نظر بندورا، خودكارآمدی تابع حالات جسمانی است كه آن ها نیز به نوبه ی خود متأثر از حالات عاطفی شخص و به طور كلی كیفیت زندگی در تمام ابعاد آن است. در این رابطه، هیجانات منفی مانند ترس، اضطراب، تنش و افسردگی سبب می شود كه افراد در انجام وظایف، توانایی های خود را دست كم بگیرند كه این در واقع مفهوم خودكارآمدی پایین است. خودكارآمدی پایین نیز باعث می شود حالات روحی و روانی مانند خستگی، عصبانیت و درد و رنج در فرد به وجود آید و منجر به نقصان كیفیت زندگی او شود(بندورا، 200، ص 120-36).

به گفته ی بندورا(1995) چهار منبع عمده یعنی موفقیت عملکرد، تجارب جانشینی، قانع سازی كلامی و انگیختگی فیزیولوژیكی و هیجانی برای خودكارآمدی وجود دارد كه احساس کارآمدی را افزایش می دهد:

- روبرو کردن افراد با تجربیات موفقیت آمیز به وسیله ی ترتیب دادن هدف های دست یافتنی، موفقیت عملکرد را افزایش می دهد. 2- روبرو کردن افراد با الگوهای مناسبی که عملکرد موفقیت آمیز دارند، تجربیات جانشینی موفق را افزایش می دهد. 3- قانع سازی افراد را ترغیب می کند باور کنند که توانایی عملکرد موفقیت آمیز را دارند. 4- تقویت کردن برانگیختگی فیزیولوژیکی از طریق رژیم غذایی مناسب، کاهش استرس، و برنامه ورزشی توانایی مقابله کردن را افزایش می دهد(به نقل از سیدمحمدی، 1386، صص462-460).

این نشان می دهد كه تغییر درك احساس خودكارآمدی با استفاده از یك یا چندین منبع اطلاعاتی امكان پذیر است. افرادی كه دارای خودكارآمدی بیشتری باشند، اهداف بالاتری را در نظرگرفته و متعهد تر شده و در نتیجه رفتار آنها مطلوب تر می شود؛ در حالیکه افرادی كه خودكارآمدی پایینی دارند، نتیجه رفتار آنها مناسب نیست. همچنین خودكارآمدی مشخص می كند كه افراد چگونه موانع را بررسی می كنند. افرادی كه خودكارآمدی پایینی دارند به آسانی در روبرو شدن با مشكلات متقاعد می شوند كه رفتارشان بی فایده است و سریعاً دست از تلاش برمی دارند. در حالیکه افرادی كه خودكارآمدی بالایی دارند موانع را به وسیله بهبود و اصلاح مهارت های خود از سر راه برمی دارند و عدم اطمینان كمتری را تجربه می كنند(بندورا، 2004، ص164-143).

در مجموع، نظریه ی شناختی-اجتماعی که بندورا مطرح کرده است، ریشه در یک باور در مورد عملکرد آدمی دارد که از طریق آن افراد دارای این نیرو هستند که به طور فعالانه در پیشرفت خود دخالت داشته باشند و می توانند به وسیله ی اعمالشان باعث شوند که رویدادها اتفاق بیافتند. کلید این احساس توانایی در این حقیقت است که رد میان دیگر فاکتورهای شخصی، افراد دارای خودباوری هایی هستند که آنها را قادر می سازد مقداری از کنترل شان را بر روی احساسات، اندیشه ها و اعمالشان به کار بندند. بدین معنی که در آنچه مردم فکر می کنند، باور دارند و یا احساس می کنند بر روی چگونگی رفتارشان تاثیرگذار است(بندورا، 1986، به نقل از پاجاریز ، 2002).

از نظر فیتزجرالد (1991) درك احساس خودكارآمدی از دو اصل مهم تشیكل شده است. یکی از این دو اصل، انتظارات و دیگری اداراكات فرد از توانایی هایش برای انجام رفتار خاص و معتقد بودن به این امر است كه انجام رفتار خاص منجر به یک پیش آگهی مناسب خواهد شد. افراد با تلاش زیاد می توانند انتظارات را تغییر دهند. از طرفی، انتظارات احساس خودكارآمدی جزئیاتی مانند اهمیت، قدرت، عمومیت را بررسی می كند و با تفسیر دقیق آن می توان فرآیند رفتاری را سنجید؛ از این رو احساس خودكارآمدی و عملكرد با فرآیند تغییر ارتباط دارند و اثرات متقابلی روی یکدیگر می گذارند(به نقل از سعید و همکاران، 1390، ص19).

عوامل مرتبط با احساس کارآمدی

- سن و جنسیت: احساس کاریی در نتیجه ی جنسیت و سن تفاوت دارد. پژوهش های انجام شده در این مورد نشان می دهد که مردان به طور متوسط در احساس کارایی نمرات بالاتری از زنان می گیرند. این تفاوت های جنسیت بین 20 تا 30 سالگی به اوج می رسد و در سالهای بعد افت می کند. همچنین، کارآمدی در هردو جنس، در طول دوره ی کودکی و نوجوانی افزایش می یابد، در میانسالی به اوج می رسد، و بعد از 60 سالگی افت می کند(گکاس، 1989؛ لاچمن، 1985، به نقل از شولتز، ص470).

ظاهر جسمانی

از نظر بندورا(1997)، ظاهر جسمانی می تواند بر تقویتی که افراد از دیگران دریافت می کنند و نحوه ای که در مورد خودشان احساس می کنند، تأثیر گذار باشد. در این زمینه، در پژوهشی که آندرولتی و همکاران(2001) بر روی 210 مرد و زن بزرگسال 25 تا 76 ساله انجام دادند. ننتایج نشان داد که ظاهرجسمانی بیشتر از عزت نفس یا سلامتی آنها بر احساس تحت کنترل داشتن زندگی آنها تأثیر داشت(به نقل از شولتز و شولتز، ص470).

عملکرد تحصیلی

: اغلب پژوهش ها رابطه ی مثبت و معناداری را بین کارآمدی و عملکرد تحصیلی نشان می دهند. برای مثال، آموزگارانی که از درجه ی بالای احساس کارآمدی در توانایی تدریس برخوردارند، فرصت های بیشتری را برای پیشرفت کردن دانش آموزان خود در سطح عالی فراهم می کنند. احساس کارایی در دانش آموزان نیز با انگیزش، میزان تلاش و استقامت در موقعیت کلاسی رابطه ی مثبت دارد(زیمرمن ، 1995).

انتخاب شغل و عملکرد شغلی

تفاوت های جنسیتی در کارآمدی می توانند بر انتخاب شغل تأثیر بگذارند. مطابق پژوهش ها، مردان خود را از نظر احساس کارآمدی برای مشاغلی که به طور سنتی مردانه یا زنانه محسوب می شوند، عالی می دانند. اما زنان خود را از نظر کارآمدی برای مشاغلی که به اصطلاح زنانه هستند، عالی می دانند ولی برای مشاغلی که به طور سنتی مردانه محسوب می شوند، پایین برداشت می کنند. این پژوهش نشان داد که مردان و زنان از توانایی های مشابهی برخوردار بودند اما این تفاوت ها را به صورت متفاوتی برداشت کردند. یعنی احساس آنها در باره ی شایستگی خودشان برای مشاغل مختلف در نتیجه ی جنسیت تفاوت داشت(هاکت ، 1995).

همچنین، فراتحلیل 114 تحقیق از رابطه ی مثبت معنادار بین کارآمدی و عملکرد شغلی حمایت کرده است. بدین مفهوم که هرچه سطح کارآمدی ما بالاتر باشد، عملکرد شغلی ما بهتر است(شولتز و شولتز، 2005، ترجمه سید محمدی، 1386، ص471).

سلامت جسمی

احساس کارایی بر چندین جنبه ی سلامت از جمله بر بهبود از بیماری جسمانی و تحمل درد تأثیر دارد. برای نمونه یک پژوهش نشان داد بیمارانی که کارآمدی بالایی داشتند در مقایسه با بیمارانی که کارآمدی پایین تری داشتند از عملکرد جسمانی بهتر و کمردرد کمتر خبر داده بودند(آلتمر و همکاران ، 1993، به نقل از شولتز، 2005).

سلامت ذهنی

بر اساس تحقیقات میزان کارآمدی بر سلامت ذهنی تأثیر گذار است. بندورا و همکاران(1999) در پژوهشی مشاهده کردند که احساس کارایی پایین در نمونه ای از نوجوانان با افسردگی رابطه ی معناداری داشته است. همچنین، در تحقیق موریس(2002) معلوم شد که احساس کارآمدی پایین با سطح بالای اضطراب، روان رنجوری خویی و نشانه های افسردگی ارتباط داشت(به نقل از شولتز، 2005). Mb131