به طور کـلی شناخت درمانی دارای جنبه های آموزشی، شناختی و رفتاری است. جنبه های آموزشی مشتمل است بر توضیح دادن مثلث های شناختی، طرح واره ها و منطق اشتباه به بیمار.
به طور کـلی شناخت درمانی دارای جنبه های آموزشی، شناختی و رفتاری است. جنبه های آموزشی مشتمل است بر توضیح دادن مثلث های شناختی، طرح واره ها و منطق اشتباه به بیمار. درمانگر باید به بیمار توضیح دهید که آن ها باهم فرضیاتی تنظیم می کنند و در طول درمان، آن ها رابه آزمایش خواهند گذاشت. شناخت درمـانی مـستلزم شرح کامل رابـطه ی افسردگی و تفکر، عواطف و رفتار و نیز فلسفه ی تمام جنبه های درمانی است. این گونه توضیح دادن در تضاد با روان درمانی های تحلیل گراست که مستلزم توضیح بسیار کـمی هستند. فنون شناختی شامل چهار فرایند است:
1-آشکار نمودن افکار اتوماتیک
2-آزمایش افکار اتوماتیک
3-شناسایی فـرضیات غـیرانطباقی پنهان
4-آزمـایش اعتبار فرضیات غیرانطباقی.
جنبه های رفتاری درمان، شامل استفاده ازآموزش آرام سازی، حساسیت زدایی منظم، آموزش خودکنترلی، خودبازبینی. الگوبرداری، اصطلاح رفتار، آموزش جرأت ورزی، ایفای نقش و ایـفای نـقش معکوس، تکالیف مدرج، ورزش و غیره است(لطافتی بریس، 1389).
خطاهای شناختی جمله «انسان حیوانی منطقی و اجتماعی است» از گذشتگان، این مقوله را در ذهن متبلور می سازد که سنگ محکی برای تطابق گفته ها و جمله های انـسانها وجـود دارد کـه او را از تفکرات کلیشه ای و خودمحوری دور می دارد. آن زمان که باورهای افراد بـا واژه بـیان می شود و واژه ها نیز به عنوان پلی ارتباطی در ارتباطات میان فردی و محاوره ای، انسانها را به هم نزدیک یا دور می سازند، اهمیت زبان بـشری و نـحوه بـیان اندیشه های وی معنایی دیگر پیدا می کند.
خطاهای شناختی،
1 مقوله ای است در دیدگاه شـناختی که به بررسی باورها و عقاید فرد و تحلیل سیستم شناختی او می پردازد و با گذراندن آنها از فیلتر ادارکی {L (R.O.S) L} تفکیک منطقی و غـیرمنطقی بـودن آنـها را نسبت به معیارهای موجود مشخص می نماید. ضروری است که جهت مروری مـختصر بـه بررسی خطاهای شناختی بپردازیم:
تفکر همه یا هیچ:
همه چیز را سفید در غیر این صورت سیاه می بیند.هر چـیز کـمتر از کـامل، شکست بی چون و چراست.
تعمیم مبالغه آمیز:
هر حادثه منفی و از جمله شکست در ناکامی تحصیلی، شغلی و عـشقی را شـکستی تـمام عیار و تمام نشدنی تلقی می کنید.آن را با کلماتی چون «هرگز»و«همیشه»توصیف می کنید.
فیلتر ذهنی:
تحت تأثیر یک حادثه مـنفی، هـمه واقـعیت ها را تار می بینید.به جزئی از یک حادثه منفی توجه می کنید و بقیه را فراموش می نمایید.شبیه چکیدن یک قـطره جـوهر که شبکه آبی را کدر می کند.
بی توجهی به امر مثبت:
با بی ارزش شمردن تجربه های مثبت، اصرار بـر مـهم نـبودن آنها دارید.کارهای خوب خود را بی اهمیت می خوانید.می گویید که هر کسی می تواند این کـار را انـجام دهد.
نتیجه گیری شتابزده:
بی آن که زمینه محکمی وجود داشته باشد؛نتیجه گیری شتابزده می کنید.
ذهن خوانی:
بدون بررسی کافی نتیجه مـی گیرید کـه کـسی در برخورد با شما واکنش منفی نشان می دهد.
درشت نمایی:
از یک سو درباره اهمیت مسایل و شدت اشتباهات خود مـبالغه مـی کنید و از سوی دیگر اهمیت جنبه های مثبت زندگی را کمتر از آنچه هست برآورد می کنید.
استدلال احـساسی:
فرض را بـر ایـن می گذارید که احساسات منفی شما لزوما منعکس کننده واقعیت ها هستند. «از سوار شدن در هواپیما وحشت دارمـ؛حتما پرواز بـا هـواپیما بسیار خطرناک است».
بایدها:
انتظار دارید که اوضاع آنطور که می خواهید و انتظار دارید باشد.هنرمندی مـاهر در صـحنه نمایش ایفای نقش را به اجرا گذاشت و با خود گفت:«نباید این همه اشتباه می کردم».
برچسب زدن:
برچسب زدن شکل حاد تـفکر هـمه یا هیچ است.به جای این که بگوید اشتباه کردم به خود بـرچسب مـی زنید«من، شکست خوره هستم».
شخصی سازی:
خود را بی جهت، مسئول رخ دادن حـادثه ای مـی دانید کـه به هیچ وجه امکان کنترل آن را نداشته اید.در قـبول نـشدن فرزندتان به خود می گویید:«من، مسئول بدبختی فرزندم هستم چون شرایط ایده آلی را برای او فـراهم نکردم». از جمله خطاهای شـناختی، دیـگر خطای تـساوی سازی اسـت کـه اغلب ما در فرآیند زندگی رو چیز را در مـقابل و مـساوی هم قرار می دهیم.وجود اول را در برابر با دومی و برعکس می دانیم. خطای تساوی به این مـطلب اشـاره می کند که در این دنیا هیچ چـیز مساوی و برابر با چـیز دیـگری نیست و اگر این اتفاق بـیفتد خـلاقانه بودن آفرینش و قدرت خدا زیر سؤال می رود.
مثلاً در روابط زناشویی اگر یکی از زوج ها بـاور داشـته باشد که چون دیروز، شوهرم بـا مـن بـد رفتاری کرد ایـن بـدان معناست(مساوی است با) مرا اصـلا دوسـت ندارد؛ خود یک خطای شناختی است که دو چیز را مساوی هم قرار داده است.(یونسی، 1382).
2-5-5-1. سه نـوع بینش در درمان شناختی-رفتاری
مشاوران بـاید به این نکته توجه کامل داشته باشند و به مراجعانشان کمک کنند که به سه نوع بینش دسـت یابند. بینش هایی کـه اصـول اساسی جلسات فردی و گروهی را تشکیل می دهند و سازگاری های افراد را بهبود می بخشد:
بینش 1: مراجعان به این نقطه برسند که آنچه موجب بـروز مـشکلات و اختلالات می شود، رویدادهای فعال ساز گذشته یا حال نیست، بلکه باورها و اعتقاداتی است که آنها خـود نـسبت به ایـن رویدادها دارند و این بینش لازم است که آن ها به صورت اکتشافی در گروه مورد بحث قـرار گیرند.
بینش 2: مـراجعان به این موضوع پی ببرند که آنچه باعث ادامهء مشکلات آن هاست، این است که آن ها در حـال حاضر بـه دلیـل خودالقایی و تلقین این باورها به خود، همچنان به آن ها اعتقاد دارند و از این باورها پیروی می کنند.
بینش 3: در نهایت، مراجعان باید به این مـرحله بـرسند که برای تغییر باورهای غیر منطقی تنها رسیدن به بینش های اول و دوم کفایت نمی کند بـلکه بـرای تغییر آن بـاورها تلاش، سخت کوشی مداوم، درگیری مرتب با این باورها، ایجاد باورهای جدید و تمرین آن ها به شکل عملی ضروری است (تامسون و داگاس؛ ترجمه خرمی، 1383).
