اندازه گیری در تمامی علوم نقش اساسی دارد، زیرا پیش نیاز اصلی آن فـهم و پیـش بینی پدیده های طبیعی است.
اندازه گیری در تمامی علوم نقش اساسی دارد، زیرا پیش نیاز اصلی آن فـهم و پیـش بینی پدیده های طبیعی است. در علومی مـانند فیزیک و زیـست شناسی که محقق با متغیرهای ملموس سروکار دارد، کمی سازی دقیق بسیاری از فرآیندها امکان پذیر است. اما وقتی فرآیندهای روانی مدنظر باشد، ارزیابی واندازه گیری بسیار مشکل و چالش انگیز خواهد بود(باتلر و ساتز 1995). تکنیک های ارزیـابی روانـشناختی برای تعیین عوامل شناختی، هیجانی، شخصیتی و رفـتاری سـهیم در آسیب شناسی روانی فرد طراحی شده اند. در این تکنیک ها سعی بر این است که فرد در یک موقعیت مشکل به گونه ای که اطلاعات به دست آمده به نحوی در حل مشکل کمک کند ارزیابی شود(گراث-مارنات 0991)؛ ترجمه شـریفی 5731).
بـه نظر کرونباخ (Cronbach) کلیه روش هایی که در سنجش و ارزیابی ویژگی های آدمی به کار می روند بر دو فلسفه مهم استوارند: نظریه روان سنجی و نظریه طرح و هیأت کلی و روش روان سنجی جنبه های معنین از خصایص مانند استعداد، توانایی و پیشرفت آدمی را بر اساس مـقادیر کـمی و عددی بـرآورده می کند. این نظریه بر عقیده ترندایک مبتنی است که می گوید:«اگر چیزی وجود داشته باشد دارای کمیت است و آنچه دارای کـمیت است قابل اندازه گیری است». نظریه طرح و هیأت کلی در پی آن است که تصویری جـامع و تـوصیف کـننده از ویژگی های آدمی به دست آورد. این روش در جستجوی نشانه ها و قراین مهم رفتارها و ویژگی های انسان بااستفاده از همه روش ها و وسایل مـمکن و از طـریق در هم آمیزی تمام اطلاعات به دست آمده است تا بتواند ضمن تهیه تصویری جامع از خصایص فـرد، به شـناخت پویـایی آدمی دست یابد. بر اساس این نظریه، اندازه گیری کمی خصایص آدمی بیشتر مورد تأکید قرار می گیرد. ارزیابی بر مـبنای این نظریه بیشتر بر روش های مشاهده رفتار،داده های توصیفی و گزارش های شخصی مبتنی است(شریفی، 1389).
ارزیابی بالینی مـتخصص را در درکی مشکل مراجع، علل احـتمالی، راه حل های مـختلف و اثر مداخلات درمانی یاری می کند. مصاحبه و استفاده از آزمون های روانشناختی مختلف، در زمره روش های شناخته شده ارزیابی روانی می باشند. همگام با رشد رویکردهای شناختی و رفتاری، محققان بتدریج به روش هایی که با آزمون های متعارف از قبیل رورشاخ، TAT و MMPI تفاوت داشتن گـرایش پیداکردند. آزمون های فوق بیشتر سعی دارند ساختارهای زیربنایی شخصیت، از قبیل پارانویا، پرخاشگری، وسواس و... را اندازه گیری کنند.اما متخصصانی که رویکرد شناختی-رفتاری دارند اغلب چهار گروه متغیر را ارزیابی می کنند که بطور خلاصه SORC نامیده می شوند.منظور از (stimuli)S موقعیت(های)محیطی مقدم بر مشکل مطرح شـده اسـت.عامل (organismic)O به عوامل جسمی و روانی دخیل در مساله اشاره می کند. منظور از (response)R پاسخ های آشکار است که رفتار نابهنجار، بسامد، شدت و شکل آن رامشخص می کند و بالاخره (consequent variable)C به تمامی وقایعی که رفتار مورد نظر را مورد تشویق یا تنبیه قرار مـی دهند، اشاره دارد.
ارزیابی شناختی-رفتاری بر اساس اصول ساده ای استوار است و هدف های کاملاً مشخصی را دنبال می کند. نخستین و شاید مهمترین اصل ارزیابی شناختی رفتاری این است که چگونگی رفتار هر فرد را در موقعیت های مستقیم (بی واسطه)-و تفسیر او از این مـوقعیت ها تـعیین گردد. بنا براین در ارزیابی، توجه اصلی به این موقعیت ها معطوف می شود و آنچه مورد تأکید قرار می گیرد مسایل اختصاصی و نه مسایل کلی است. بطور خلاصه می توان مشخصات فرآیند ارزیابی را به شرح زیر مطرح نمود:
1. در ارزیابی بـر ایـن امـر تاکید می شود که امکان تـغیر وجـود دارد.
2. در مـورد میزان دستاوردها در درمان حدود منطقی تعیین می شود.
3. بیمار را متوجه می سازد که با توجه به رویدادهای درونی و بیرونی می توان نوسان هایی را در شدت ناراحتی پیش بینی کرد.
4. همدردی و توجه درمـانگر حـین فـرآیند ارزیابی به مقدار زیادی بیمار را تسکین می دهد.
5. موارد اضطراری را تـعیین می کند.
6. در مـانگر و بیمار در باره ضابطه بندی و طرح درمانی به توافق می رسند(هاوتون؛ ترجمه قاسم زاده، 1382).
روش های ارزیابی و جمع آوری اطلاعات بررسی مطالعات انجام شـده پیـرامون عـواملی که به آسیب شناسی روانی نوجوانان مربوط می شوند، بیانگر نیاز به یک روش ارزیابی چند (T.B.C) جـنبه های رفـتاری درمان، شامل استفاده از آموزش آرام سازی، حساسیت زدایی منظم، آموزش خودکنترلی، خودبازبینی، الگوبرداری، اصلاح رفتار، آموزش جرأت ورزی، ایفای نقش و ایفای نقش معکوس،تکالیف مدرج، ورزش و غیره است. بعدی است که شامل بررسی عوامل و مـتغیرهای مختلفی چـون خانواده، گروه همسالان و مدرسه می شود. درمانگری که از روش تحلیل کنشی رفتاراستفاده می کند، ابتدا رفتار پیچیده و زنجیره های رفتاری مـبهم را کـه در طرح مسئله وجود دارد، به اجزای رفتاری تبدیل مـی کند.
این اجـزای رفـتاری«رفتار آماج» یا «رفتار هدف» نامیده می شود. سپس سعی می کند معیارها و مقیاس های کـمّی را در سـه زمینه ی زیر جمع آوری کند(لطافتی بریس، 1389):
الف.رفتارهای حرکتی آشکار
ب.رفتارهای هیجانی
ج.رفتارهای شناختی-هیجانی
او باید پاسخ های رفتاری مربوط به هر اختلال و مشکل را بـه شـکل فراوانی، شدت و طول مدت،کمّی کند، همچنین نـقص ها و رفـتارهای افراطی را شـناسایی نـماید. علاوه بـر این، او می کوشد شناخت هایی را که رفتارهای اختلال آمیز راهـمراهی مـی کنند، شناسایی کرده و ثبت نماید.
قدم بعدی عبارت است از تجزیه و تحلیل دقیق عواملی که از رخداد هرکدام از ایـن رفـتارهای آماج و غیرعادی، شناسایی و ثبت می شود. این عوامل از محیط خانواده، گروه هـمسال و محیط مدرسه دریافت می شود. سنجش مشکلات و شـناخت مـراجعان، هم در آغاز و هم در کل فرایند درمـان بـه طور دقیق مورد توجه قرار می گیرد. این امر به این خاطر است که درمانگر بتواند به وضـوح مـشکلات مراجعان راتشخیص دهد و آن ها را مـفهوم سازی کند. در ایـن بـخش شیوه ها و روش های مـختلفی را کـه درمانگر به عنوان تـکنیک های سـنجش به کار می برد شرح می دهیم. این شیوه ها به نظر«فری من»و دیگران به نقل از«شارف»(2000)، به قرار زیـر اسـت:
مصاحبه با مراجع، خوداطلاعی(خودآگاهی)، نمونه گیری فکری، سنجش عقایدمفروضه و پرسشنامه های خـود گزارشی(لطافتی بریس، 1389).
الف.مصاحبه ها «فری مـن»و دیگران(1990)، بر اهـمیت کسب گـزارش های دقـیق از حوادث تأکید می کنند. آن ها درمـانگران را از پرسیدن سئوالات جهت دارمانند«شما نمی خواستید سر کار بروید؟» برحذرمی دارند و به جای آن سئوالاتی مانند «هنگامیکه شما سر کار نـرفتید چـه اتفاق افتاد؟» ،پیشنهادمی کنند. در سنجش افکار، درمانگران،ممکن است احتیاج داشـته بـاشند بـه مـراجع آمـوزش دهندتا میان «افکار» و «احساسات» تمایز قـائل شـود و مشاهدات خود را گزارش کند نه استنباط های خود در مورد مشاهدات را. بعضی اوقات مشاهدات و مصاحبه ها در حالت طبیعی، کمک خاصی بـه درمانگر مـی کند. برای مـثال، اگر مراجعی به خاطرترس از بلندی در رنج باشد، درمانگر مـمکن اسـت او را در خـانه یـا در حـال پیـاده روی در بیرون از دفترکارش ملاقات کند و در جریان مصاحبه با او ومشاهده ی رفتارش، سنجش را انجام دهد(لطافتی بریس، 1389).
ب.خودآگاهی شیوه ی دیگری که برای سنجش افکار، احساسات و رفتارهای مراجع در خارج از دفترکار مشاور انجام می گیرد، خودآگاهی است. اساساً مراجعان گزارشی از حوادث، احساسات و یا افـکارخود را نگه می دارند. این عمل می تواند به صورت روزانه در یک نوار ضبط صوت یا به وسیله ی پر کردن یک پرسش نامه انجام شود. یکی ازعمومی ترین این شیوه ها، ثبت افکار غیرکارکردی(ناکارآمد) است. این روش که گاهی به آنـ«برگه تفکر»نیز مـی گوینددارای چند ستون است کدر یک ستون، شرایط و موقعیت ها شرح داده می شود، در ستون دیگر، مراجع عواطف و هیجانات را شناسایی و درجه بندی می کند و در ستون سوم، مراجع افکار اتوماتیک خود را ثبت می نماید (هاوتون؛ ترجمه قاسم زاده، 1382).
ج.نمونه گیری از افکار نمونه گیری فـکری شیوه ای دیگر برای کسب اطلاعات در مـورد شـاخت ها است. یک راه برای نمونه گیری افکار این است که در فواصل زمانی تصادفی، در خانه، لحن خاصی داشته باشیم، سپس افکارمان را ثبت کنیم. مراجعان می توانندافکار خود را در یک نوار، ضبط یا دفترچه ی خودیادداشت کنند. نمونه گیری فـکری در جـمع آوری داده ها و اطلاعاتی که مربوط بـه شـرایط خاصی مانند مدرسه و کار است، می تواند سودمند باشند. با این حال، نمونه گیری فکری می تواند فعالیت مراجع را متوقف و او را برانگیخته کند. د.مقیاس ها و پرسش نامه ها علاوه بر تکنیک های فوق، پرسش نامه ها و مقیاس های درجه بندی نیز که قبلاً به وجودآمده اند، می توانند در سنجش افکار غیرمنطقی وتحریف های شناختی سودمند واقع شوند(هاوتون؛ ترجمه قاسم زاده، 1382).
