یکی از اثربخش ترین شیوه ها برای خلق احساس کارآمدی بالا تجارب مسلط قبلی می باشد. به نظر بندورا موثرترین روش ایجاد احساس قوی کارآمدی از طریق تجارب مسلط است.
منابع باورهای خودکارآمدی
تجارب مسلط یکی از اثربخش ترین شیوه ها برای خلق احساس کارآمدی بالا تجارب مسلط قبلی می باشد. به نظر بندورا موثرترین روش ایجاد احساس قوی کارآمدی از طریق تجارب مسلط است. موفقیت، باورهای خودکارآمدی را افزایش می دهد و شکست آنرا کاهش می دهد، اگر مردم موفقیتهای آسان را تجربه کنند عادت می کنند منتظر نتایج فوری باشند و به آسانی توسط شکستهایشان ناامید می شوند. یک کارآمدی انعطاف پذیر، مستلزم تجاربی در غلبه بر موانع از طریق کوشش سرسختانه و پشتکار است. وجود برخی از موانع و دشواریها در زندگی انسان این نکته را می آموزد که موفقیت معمولا مستلزم تلاش مداوم است. وقتی افراد متقاعد شدند امکانات لازم برای موفقیت را دارند آنها در برخورد با موانع سرسختی نشان می دهند و به سرعت از موانع سرخورده نمی شوند. با تحمل دشواریها آنها مقاومتر از موانع ظاهر می شوند(میرسمیعی، 1385).
2-3-5-2. تجارب جانشینی دومین راهکار جهت خلق و نیرومندسازی باورهای خودکارآمدی تجربه های جانشینی است که به واسطه الگوهای اجتماعی فراهم می گردد. باورهای خودکارآمدی تحت تاثیر مشاهده رفتار دیگران و پیامدهای رفتار دیگران قرار دارد بخصوص افرادی که به عنوان الگو پذیرفته می شوند. افراد از این اطلاعات برای ساختن و شکل دهی تجارب خود درباره رفتارشان و پیامدهای آن سود می جویند و این کاملا به این وابسته است که افراد چقدر خودشان را شبیه فردی بدانند که آنرا مشاهده می کنند(جکسون ، 2002 ).
2-3-5-3. قانع سازی کلامی سومین روش برای نیرومند کردن باورهای افراد قانع سازی کلامی است. بدین معنی که آنها توانایی دستیابی به موفقیت را دارند. باورهای کارآمدی تحت تاثیر گفته های افراد دیگر در خصوص توانایی و قابلیتهای فرد قرار دارد. قانع سازی کلامی زمانی با نفوذتر و اثر بخشتر خواهد بود که بوسیله افراد متخصص و متعهد و جذاب صورت گیرد. دلگرمیها برای ترغیب افراد در تمرکز کردن بر نقاط قوت خود و شایستگیهایشان و نادیده گرفتن نارساییها و عملکرد های ناموفق گذشته شان به کار می روند. اگر قانع سازی کلامی نتیجه بخش باشد احتمالا فرد عملکرد موثری از خود نشان می دهد و برای موفق شدن تلاش می نماید( جکسون، 2002 ).
2-3-5-4. حالتهای فیزیولوژیکی و هیجانی افراد یاد گرفته اند که عملکرد ضعیف یا ادراک شکست را با برپایی فیزیولوژیکی آزار دهنده و موفقیت را با حالتهای احساس لذت بخش تداعی کنند. بنابر این وقتی افراد از برپایی فیزیولوژیکی ناخوشایند در مقایسه با برپایی فیزیولوژیکی خوشایند آگاه می شوند، صلاحیت خودشان را زیر سوال می برند البته باید توجه داشت نشانگرهای فیزیولوژیکی با برپایی خودکارآمدی متفاوت است, وقتی برپایی فیزیولوژیکی و هیجانی بالا باشد، سطح خودکارآمدی پایین خواهد بود (بندورا، 1994).
مردم واکنشهای استرسی و تنشهایشان را به عنوان علامت آسیب پذیریشان در برابر عملکرد ضعیف تفسیر می کنند.در فعالیتهای قدرتی مردم شکست و درد را به عنوان نشانه های ضعف جسمانی می پندارند. خستگی, از نفس افتادن و درد نشانه های عدم کارایی بدنی است, به علاوه عدم انگیختگی دستگاه عصبی خود مختار احساس کار آمدی فرد را زیاد می کند و انگیختگی زیاد, نشانه عدم کارآمدی است و سطح برانگیختگی به خودکارآمدی موثر است و بسته به این است که این برانگیختگی چگونه تفسیر شود اگر هنگام روبه رو شدن با تکلیف, مضطرب و نگران باشید خودکارآمدی پایین می آید و اگر هیجان زده باشید خودکارآمدی بالا می رود(بندورا، 1994).
با به کار بردن این چهار منبع اطلاعاتی، بندورا دریافته است که امکان دارد سطح خودکارآمدی یک فرد را با راههای ویژه ای بتوانیم بالا ببریم:
1- قراردادن فرد در معرض تجربه های موفق از طریق ترتیب دادن هدفهای قابل دسترسی و همچنین افزایش امکان حصول عملکرد.
2- قراردادن شخص در معرض الگوهای مناسبی که در عمل موفق هستند. افزودن تجربه های جانشینی موفق.
3- فراهم کردن متقاعد سازی و تشویقهای کلامی از قبیل گفتن اینکه فرد توانایی عملکرد موفق را دارد.
4- تقویت برانگیختن فیزیولوژیایی از طریق مثلا رژیم غذایی یا برنامه های ورزشی و در واقع افزایش دادن نیرومندی و انرژی حیاتی(بندورا، 1994).
2-3-5-5. تجارب تصویر سازی ذهنی افراد با تصویر سازی ذهنی یک موقعیت فرضی و رفتارهای اثر بخش یا غیر اثر بخش خودشان یا دیگران در آن موقعیت می توانند باورهای خودکارآمدیشان را تحت تاثیر قرار دهند(برون ، 1999).
2-3-6. خودکارآمدی بالا و پایین در چارچوب نظریه خودکارآمدی بندورا چنین عنوان می شود که افراد دارای باورهای قوی بر تواناییهای خود نسبت به افرادیکه به تواناییهای خود تردید دارند، در انجام تکالیف کوشش و پافشاری بیشتری نشان می دهند و در نتیجه عملکرد آنها در انجام تکالیف بهتر است(بندورا، 1997).
پژوهشها نشان می دهند که باورهای خودکارآمدی بر بسیاری از جنبه های کارکرد شخصی تاثیر می گذارند. کسانیکه در مقایسه با دیگران دارای خودکارآمدی سطح بالاتری هستند، امکانات شغلی گسترده تری را مورد ملاحظه قرار می دهند و موفقیت شغلی بیشتری دارند، هدفهای شخصی عالی تری را برای خود بر می گزینند و از سلامت جسمانی و روانی بهتری برخوردارند. احساس کارآمدی بالا؛ سلامت شخصی، توانایی انجام تکلیف و کارها را به طرق مختلف افزایش می دهد. افرادیکه به قابلیتهای خود اطمینان دارند تکلیف مشکل را به عنوان چالش در نظر می گیرند. آنها اطمینان دارند که می توانند موقعیتهای تهدید آمیز را تحت کنترل خود درآورند. چنین برداشتی نسبت به قابلیتها تنیدگی و افسردگی را کاهش می دهد و به تکمیل تکالیف منجر می شود(پاجارز و شانک ، 2002).
از دیدگاه بندورا ناکارآمدی ادراک شده نقش مهمی در افسردگی، اضطراب، استرس، روان آزردگی و دیگر حالتهای عاطفی بازی می کند. ناکارآمدی ادراک شده می تواند منجر به احساسات و باورهای پوچی، اندوهگینی و اضطراب گردد. زمانیکه فرد خود را در رسیدن به انتظارات, ناکارآمد بداند افسرده خواهد شد و وقتی خود را در کنارآمدن با محرکهای بالقوه تهدید آمیز ناتوان ببیند، مضطرب خواهد شد(موریس ، 2002).
به عقیده بندورا(1997) وضعیت افرادی که در مقابله با موارد خاص به ویژه به خاطر برخورداری از خودکارآمدی ضعیف در مورد توانمندیهای خود شک می کنند، به قرار زیر است :
1- از انجام دادن تکلیف دشوار پرهیز می کنند. 2- در مقابل مشکلات ایستادگی نمی کنند. 3- نسبت به اهدافی که خود انتخاب کرده اند، احساس تعهد نمی کنند. 4- در موقعیتهای دشوار روی ناتوانیهای خود و نتایج منفی شکست تاکید می کنند. 5- شرایط روانی آنان موجب تضعیف تفکر تحلیلی در آنان می شود. 6- عملکردهای پایین را علامت کم استعدادی خود تعبیر می کنند و اعتماد به نفس خود را از دست می دهند. 7- احساس فشار روانی می کنند و در معرض ابتلا به افسردگی قرار می گیرند. خودکارآمدی مشخص می کند که انسانها چگونه احساس می کنند، می اندیشند، برانگیخته می شوند و رفتار می کنند. خودکارآمدی بالا روی فرآیند های پایه شناختی، انگیزشی، هیجانی و فرآیندهای گزینشی آنان اثر میگذارد(موریس، 2002).
