فردی که اولین بار از ترکیبات مرفین دار مانند تریاک و یا هروئین استفاده می کند، از طریق گیرنده های ویژه ای که در بدن وجود دارند، این ترکیبات را جذب می کند و با توجه به مرفین یا مواد مخدر داخلی ترشح شده توسط مغز مقدار طبیعی مرفین در مغز افزایش می یابد.
فردی که اولین بار از ترکیبات مرفین دار مانند تریاک و یا هروئین استفاده می کند، از طریق گیرنده های ویژه ای که در بدن وجود دارند، این ترکیبات را جذب می کند و با توجه به مرفین یا مواد مخدر داخلی ترشح شده توسط مغز مقدار طبیعی مرفین در مغز افزایش می یابد. افزایش مرفین در مغز اثری آرام بخش و ضد درد دارد و شخص بعد از مصرف احساس آرامش و نشاط (نشئگی) می کند. حال اگر شخص به مصرف ترکیبات مرفینی ادامه دهد، موجب عکس العمل در مغز خواهد شد. در واقع ترکیبات اوپیوئد درون زاد طبیعی به اندازه مورد نیاز ترشح می شوند. ولی با اضافه شدن مقداری اضافی از مرفین با مصرف ان توسطفرد، ایجاد می شود که همواره او را به مصرف مواد متمایل می کند. به همین دلیل برای دست یابی به اهداف درمانی بایستی به طریقی ورود مرفین اضافی را به مغز کاهش داد. با توجه به اینکه مغز انسان نیاز به اوپیوئیدهای دورن زاد دارد و از طرفی مناطقی که مسئول ترشح آن در مغز می باشند از فعالیت باز می ایستند، در صورت عدم مصرف فرد، دچار ناراحتی های مختلف (سندرم ترک اعتیاد) می شود(هارتمن ، 1972).
بنابراین روش های ترک اعتیاد زمانی موثر خواهد بود که بتواند فعالیت مناطقی از مغز را که مسئول ترشح اوپیوئید های درون زاد از جمله اندروفین هستند را به حالت طبیعی برگردانند تا جایی که به طور طبیعی مقدار اندروفین های مورد نیاز مغز ترشح و تامین شود و به عبارت دیگر فرد معالجه شده و میل و علاقه ای نسبت به مواد مخدر نداشته باشد(هارتمن، 1972).
2-1-6-1 درمان با روش طب سنتی (الکترواکوپونکتر) طب سوزنی طب سنتی کشور چین با سابقه حدود 5000 سال است. اساس درمان در طب سوزنی بر مبنای نقاط و کانال های انرژی در بدن است. در طب س.زنی اعتقاد بر این است که کلیه ارگان های بدن به یکدیگر متصل و بالاخره با پوست ختم می شوند. طب سوزنی با پیدا کردن نقاط مورد نظر بر روی پوست و تحریک آن ها از طریق فرو کردن سوزن در آن نقاط، در سراسر مجراهای اصلی و فرعی بدن واکنش ایجاد می کند. براساس نظریه قدیمی در چین هر تغییر فیزیولوژی و پاتولوژی در بدن انسان با برخی از قسمت های لاله گوش در ارتباط است. بنابراین با تحریک برخی از نقاط گوش در ارتباط است.
بنابراین با تحریک برخی از نقاط گوش می توان بعضی بیماری ها را درمان کرد. تاکنون 200 نقطه روی لاله گوش کشف شده که برای درمان بیماری های مختلف استفاده می شود. بر روی لاله گوش نقطه ای به نام ریه وجود دارد که با سوزن زدن در این نقطه و تحریک آن از طریق دستگاه اکوپونکتر واکنشی در مغز پدید خواهد آمد که در نتیجه فعالیت آن مناطقی از مغز که مسئول ترشح اندروفین هستند، به حالت طبیعی بر می گردند و مغز نیز می تواند به طور طبیعی مورفین مورد نیاز فرد را که بر اثر استعمال مواد مخدر کاهش یافته است دوباره ترشح کند. نتایج بدست آمدهاز درمان معتادان با این روش 15 الی 39 ماه بعد از ترک نشان می دهد که 80 درصد سالم مانده اند (اسکونول و ویور ، 2003).
2-1-6-2 درمان با هیپنوتیزم (خواب مصنوعی) از نظر روان شناسی، افرادی که به اعتیاد پناه می برند دارای مشکلات عصبی و روانی هستند و تحمل سازش با مشکلات زندگی و انطباق خود با اجتماع را ندارند و برای فرار از فشارهای روانی زندگی به اعتیاد پناه می برند. از طرف دیگر در جامعه افراد زیادی دیده می شوند که دارای مشکلات روحی و عصبی بیشتری هستند ولی توانسته اند خود را با اجتماع و زندگی تطبیق دهند. در واقع علت را شاید بتوان به سیستم مصونیت و دفاع روانی افراد نسبت داد. یکی از روش هایی که می توان سیستم ایمنی و مصون سازی افراد را تقویت کرد هیپنوتیزم است. هیپنوتراپی می تواند با استفاده از تکنیک های تلقینی در درمان بیماری های عصبی و روانی به ویژه در درمان اعتیاد موثر باشد)پولوتاجکو ، 2001).
2-1-6-3 درمان به روش خواب درمانی در این روش با طولانی کردن مدت و دوره خوابیدن، موجب فاصله گرفتن فرد از اختلال ها و مشکلات روزمره می شوند. بدین ترتیب با استفاده از داروهای خواب اور گاهی اوقات مدت خواب بیمار را به 15 تا 20 ساعت افزایش می دهند و از این طریق پس از حدود 15 روز اثرای درمانی بر روی فرد ظاهر می شود. در واقع با زیاد شدن میزان خواب، ارگانیسم ها فرصت پیدا می کنند تا خود را از جهت روانی و جسمانی باز سازی کنند(میسنر ، کولز و کولوکا ، 2011).
2-1-6-4 درمان از طریق کار درمانی کار باعث کم شدن میزان تنش ، اضطراب، افسردگی و احساس منزوی بودن در فرد می شود. کار همچنین باعث پرورش قابلیت های معتادان می شود و احساس مشارکت و همکاری در فرد معتاد بیشتر شده و این خود عامل مهم در ایجاد تمایل به فعالیت های اجتماعی می شود(آرنولد رید و هلسی ، 2005).
2-1-6-5 درمان از طریق پلاسیبو نتایج برخی از تحقیقات گویای این است که اثرات تلقینی و اثراتی که مستقیما با خواص دارویی مواد مخدر رابطه ای ندارند، براساس برداشت و انتظارات روانی حاصل می شود و بر بهبود وضعیت روانی فرد معتادان موثر است(کریک و وسی ، 2002).
2-1-6-6 درمان از طریق سم زدایی سم زدایی عبارت است از مجموعه مراحلی که جهت تخفیف دادن علائم قطع مصرف و کوشش برای برطرف کردن کامل عوامل استرس زا به عمل می آید. در این روش از داروهایی نظیر متادون، اگونیست های آلفا2 و بوپرونورفین سود می برند(هیونگ ، کرنر، کاونگ و لیو-چنگ ، 2001).
متادون و سم زدایی: سم زدایی توسط متادون دروان بی خطری است و یکی از بیشترین روش های استفاده شده در این زمینه می باشد. رژیم های دارویی طولانی مدت متادون با کم کردن دوز آن به صورت تدریجی و یا رژیم درمانی کوتاه مدت آن هر دو امکان پذیر است. در درمان های بالینی بیمارانی که روی درمان نگهدارنده متادون هستند، به روش کاهش تدریجی دوز متادون درمان می شوند. روش کاهش دوز بدین صورت است که 5 میلی گرم هر دو هفته یکبار کاهش می یابد تا به صفر برسد. قوانین اداره دارو و غذای آمریکا اجازه می دهد که سم زدایی اوپیوئید ها حتی به مدت 6 ماه طول بکشد ( رامسمی ، کلوستری ، چریستین ، و کوسیتن تین ، 1990).
سم زدایی با پوپرنورفین: سم زدایی توسط بوپرونورفین اثر بخشی مثبت و موثر این دارو را برای درمان وابستگی اوپیوئیدها نشان داده است. بوپرنورفین به همان اندازه متادون در درمان وابستگی سرپایی به عنوان یک درمان نگهدارنده بیان کرده است. مطالعات همچنین نشان داده است که بوپرنورفین باعث کاهش خود تجویزی با دوز 8 میلی گرم تزریق زیر جلدی باعث کاهش خود تجویزی افراد هروئینی از 98 درصد به 69 درصد شده است(گووینگ ، الی ، و وایت ، 2010).
سم زدایی با کمک اگونیست های گیرنده آلفا-2 آدرنرژیک مانند کلونیدین و لوفکسیدین : امروزه این داروها به طور گسترده ای در سم زدایی اوپیوئید ها استفاده می شوند. همانطور که می دانیم استفاده طولانی مدت از اوپیوئیدها باعث ایجاد تحمل می شود. تحمل پدیده ای است که توسط گیرنده گیرنده های اوپیوئید و از طریق سیستم نورآدرنرژیک واقع در سیستم عصبی خودمختار ایجاد می شود. در مغز سر منشا سیستم عصبی هسته آبی یا لوکوس سرلئوس در قسمت شکمی پل مغزی می باشد که فعالیت های نور آدرنرژیک از آن سرچشمه می گیرند. استفاده طولانی مدت از داروهای مخدر باعث ایجاد تحمل و تحریک گیرنده های اوپیوئیدی در این منطقه و مهار آن می شود.
قطع ناگهانی ماده مخدر باعث فرار از این مهار شده و باعث افزایش فعالیت عصبی و تحریک بیش از اندازه سییستم نورآدرنرژیک شده که به این حالت طوفان آدرنرژیکی اطلاق می شود. که علایم آتن شامل آبریزش بینی، ترشح اشک، لز، سیخ شدن موها، تند شدن تنفس و ضربان قلب، اضطراب شدید و درد عضلانی می باشد. کلونیدن و لوفکسیدین به عنوان آگونیست های پیش سیناپسی الفا 2 ادرنرژیک عمل می کنند. گیرنده های آلفا-2 آدرنرژیک باعث مهار ترشح نور اپی نفرین از نورون های آدرنرژیک می شوند. استفاده از کلونیدین به خاطر عوارض جانبی شدید مثل کاهش فشار خون، خواب الودگی و علائم روانی خاص محدود شده است. لوفکسیدین عوارض جانبی کلونیدین را ندارد و مقبولیت بیشتری دارد(کرچ ، 1998).
استفاده از داروهای دیگر همزمان با لوفکسیدین در سم زدایی موثر است. از جمله این داروها می توان به شل کننده های عضلانی، ضد دردهای غیر مخدر و ضد اسهال ها با خاصیت آنتی کولینرژیکی شاره کرد. تلاش های فراوانی برای کاهش مدت زمان ایجاد عوارض سندرم قطع به خصوص برای اپیوئیدها طولانی اثر مثل متادون صورت گرفته است و هم اکنون به این منظور ترکیبی از آگونیست های آلفا-2، نالوکسان و نالترکسون استفاده می شود(کرچ، 1998).
2-1-6-7 درمان به کمک آنتاگونیست های مواد مخدر این داروها ترکیباتی هستند که مصرف آنها باعث جلوگیری از اثرات دارویی مواد مخدر در بدن می شود و تا زمانی که ترکیبات آنتاگونیستی به مقدار کافی در بدن وجود داشته باشند اثرات مصرف مواد مخدر خنثی گشته و در نتیجه موجب ایجاد حالت نشئگی نمی شوند. مصرف ترکیبات آنتاگونیستی وابستگی جسمی به همراه ندارد زیرا به خودی خود اعتیاد آور نیست(کولکانی و نیان نان، 1997).
2-1-6-8 درمان با گیاهان دارویی اگر چه استفاده از گیاهان دارویی به اغاز تمدن باز می گردد ولی مصرف این گیاهان در درمان اعتیاد فقط در دو دهه اخیر به ثبت رسیده است. گیاهان دارویی مواد گیاهی طبیعی هستند که بر روی بدن انسان اثرات درمانی قابل توجهی بدون اثرات جانبی و یا با اثرات جانبی ملایم و محدود اعمال می کنند. به عنوان مثال ریشه گیاه سنبل الطیب به عنوان یک آرام بخش قوی و مسکن طبیعی برای معتادان در طی دوران ترک اعتیاد به کار گرفته می شود. ترکیبات شیمیایی موجود در گیااهان از طریق سیستم های مختلف مغزی روی ترک اعتیاد معتادان اثر گذاشته و باعث آرام بخشی و تسکین آنها می شوند از جمله این مکانیسم ها می توان به تاثیر آنها بر روی سیستم های گاباآدرنرژیک و دوپامینرژیک نام برد. از جمله گیاهانی که تحقیقات در زمینه اعتیاد بر روی آنها صورت گرفته است می توان جینکوبیلوبا و ماتریکاریا کاموملیا را نام برد(کرمی و گوهری، 2012).
جدول2-8 . مقایسه میزان کارائی و عوارض جانبی روش های درمان اعتیاد به مواد مخدر
عوارض جانبی میزان کارایی یا آثار مفید نام روش درمانی ردیف عوارض جانبی گزارش نشده افزایش ترشح اندورفین طبیعی درمان با روش طب سوزنی (الکترو اکو پونکتر) 1 افزایش میزان خواب الودگی کاهش اختلال و مشکلات روزمره درمان به روش خواب درمانی 2 عوارض جانبی گزارش نشده ولی محدودیت استفاده دارد تقویت سیستم ایمنی درمان با هیپنوتیزم (خواب مصنوعی) 3 افت فیزیکی فرد معتاد کاهش میزان اضطراب، افسردگی درمان از طریق کار درمانی 4 عوارض جانبی گزارش نشده بهبود وضعیت روانی درمان از طریق پلاسبو 5 عوارض محدودی مانند افت فشارخون، خواب الودگی مقابله با طوفان ادرنرژیکی در محرومیت از مواد مخدر درمان از طریق سم زدایی 6 بروز سندروم محرومیت (عوارض رفتاری و گوارشی) درمان بدون ایجاد وابستگی و نشئگی درمان با کمک انتاگونیست های مواد مخدر 7 اثرات جانبی ملایم و محدود سازگاری بهتر فیزیولوژیکی انسانی در درمان اعتیاد درمان با گیاهان دارویی 8
