هریک از افراد دارای روشهای خاصی برای نشان دادن احساسات ، نگرشها، تفکر ورفتارها می باشند که روانشناسان از آن به عنوان شخصیت یاد می کنند. شناخت خصلتها، توانمندیها وناتواناییها، نگرشها واحساسهای انسان ونیز درک وفهم علل رفتارهای اووپیش بینی عملکردها وکنش ها مورد توجه بوده است . خود کارآمدی از نظر شناخت اجتماعی البرت بندورا (1997) روانشناش مشهور مشتق شده است که به باورها یا قضاوتهای فرد به تواناییهای خود در انجام وظایف ومسئولیتها اشاره دارد . نظریه شناخت اجتماعی مبتنی بر الگوی علی سهسه جانبه رفتار ، محیط وفرد است . این الگو به ارتباط متقابل بین رفتار ، اثرات محیطی وعوامل فردی (عوامل شناختی ، عاطفی وبیولوژیک ) که به ادارک فرد برای توصیف کارکردهای روانشناختی اشاره دارد ، تاکید می کند . (عبدالهی ، 1385)
خود کارآمدی در نظریه شناختی – اجتماعی بندورا به توانایی ادراک شده فرد در انطباق با موقعیتی خاص گفته می شود. بندورا خود کارآمدی را باور وقضاوت فرد از توانایی خود در انجام وظایف گوناگون و شرایط آنها تعریف می کند . باورهای خود کار آمدی تا حدی می توانند رفتار را به شکل مطلوبی پیش بینی کنند ، زیرا این باورها ابزارهایی هستند که تعیین می کنند افراد با دانش ومهارتهایی که دارند ، چه کارهایی می توانند انجام دهند . نقش واسطه ای این باورها تبیین این موضوع است که چرا افرادی با مهارتها ودانش مشابه عملکردهای متفاوتی دارند. (بندورا، 1978به نقل از نیکدل ، 1388) .
برداشت انسان از خود کارآمدی: برداشت انسان از خود کاآمدی گسترده است ومواردزیر را در نظر می گیرد : 1-افراد به چه فعالیتهایی می پردازند. 2-برای چه مدت در مقابل موانع ایستادگی می کنند. 3-واکنشهای هیجانی افراد به هنگام پیش بینی یک موقعیت یاهنگام وقوع آن چگونه است. بدیهی است که تفکر ، انگیزش، احساسات ورفتار انسان در موقعیتهایی که به توانایی خود احساس اطمینان می کند ، متفاوت با رفتار وی در موقعیتهایی است که در آنها احساس عدم اطمینان یافقدان صلاحیت دارد . درک انسان از خودکارآمدی برالگوهای تفکر ، انگیزش ، عملکرد و برانگیختگی هیجانی فرد تاثیر می گذارد . (شولتز، 1990ترجمه کریمی 1384) .
تاثیر خود کارآمدی بر فرایندهای انگیزشی: انگیزش به معنای در نظر گرفتن هدفها یامعیارهایی برای خود واستفاده از آنهابرای ارتقای عملکرد فرد است. برای مثال انگیزش فرد در تحصیلات تا وقتی باقی است که معیارهای بالا، نتایج مثبت احساس غرور از دستیابی به معیارها ، واحساس توانمندی از این دستیابی ها هیجان در وی حفظ شود . از طرف دیگر ، ملاک و انگیزش پایین وقتی به سراغ فرد می آید که معیارهایش پاین باشد . پاداشهای بیرونی یا درونی کمی از انجام دادن کار حاصل می شود یا فرد احساس کند که دستیابی به عملکرد موفق ، غیر ممکن است . باورهای خود کارآمدی قوی به عنوان یک منبع شخصیتی نیرومند در رویارویی با موقعیتهای استرس زا مطرح اند و در نحوه مقابله ی فرد با موقعیتهای مختلف در دستیابی به اهداف تاثیر می گذارند . آنها همچنین اثر وسیعی بر فرایندهای انگیزشی دارند .
این فرایندها عبارتند از :
1-انتخاب: باورهای خود کارآمدی باانتخاب افراد در ارتباطند. یعنی افراد با باورهای خود کارآمدی بالا اهداف پیچیده تری که متضمن تلاش بیشتری است ، انتخاب می کنند.
2-تلاش ، پشتکار و عملکرد : افراددارای خود کارآمدی بالا ، تلاش ومداومت بیشتری در کارها دارند و در مقایسه با افراد دارای باورهای خودکارآمدی پایین ، عملکرد بهتری از خود نشان می دهند.
3-هیجان : افراد دارای باورهای خودکارآمدی بالا در مقایسه باافراد دارای خودکارآمدی پایین در زمینه انجام دادن تکالیف خلق وخوی بهتری دارند . یعنی اضطراب وافسردگی کمتری را تجربه می کنند .
4-مقابله با موقعیتهای فشارزا: افراد داری باورهای خودکارآمدی بالادر مقایسه با افراد دارای خود کارآمدی پایین، بیشتر می توانند با موقعیتها ی فشار زا ونا امید کننده کنار بیایند .
اگر افراد مطمئن باشتد که می تواند ازعهده تکالیف دشوار برآیند ، تلاش جدی تری برای موفق شدن می کنند . (ترک لادانی، 1389)
بررسی تحقیقات منتشر شده در مورد خود کارآمدی، مشخص کرد که بین باورهای خودکارآمدی و پیشرفت دانشگاهی رابطه مثبتی وجود دارد. علاوه براین نتایج این تحقیقات نشان داد که افراد دارای باورهای خودکارآمدی بالا، معمولا:
1-وظایف چالش برانگیز را به عهده می گیرند.
2-کوشش بیشتری صرف کار می کنند .
3-به هنگام ظهور موانع پشتکار بیشتری دارند.
4-میزان کمتری از اضطراب را نشان می دهند.
5- در به کاربستن راهبردهای یادگیری انعطاف پذیری بیشتری دارند.
6-خود تنظیمی بیشتری از سایر افراد دارند.
7-ارزیابی درست و دقیقی از عملکرد خود دارند.
8-علاقه مندی ذاتی زیاد به موضوعات علمی ، و عملکرد فکری بهتری دارند.
