خشم یکی از هیجان های پیچیده انسان و واکنشی متداول نسبت به ناکامی و بد رفتاری است. خشم پاسخ هیجانی شدید به محرومیت و تحریک شدگی است که با افزایش برانگیختگی خودکار و تغییر فعالیت سیستم عصبی مرکزی مشخص می شود.

بیان مساله

خشم یکی از هیجان های پیچیده انسان و واکنشی متداول نسبت به ناکامی و بد رفتاری است. خشم پاسخ هیجانی شدید به محرومیت و تحریک شدگی است که با افزایش برانگیختگی خودکار و تغییر فعالیت سیستم عصبی مرکزی مشخص می شود(کندال ، 2000). زمانی که اعتماد به نفس و تمامیت فردی مورد تهاجم قرار می گیرد پاسخ طبیعی خشم اتفاق می افتد این احساس عاطفی ناراحت کننده از آزردگی خفیف تا خشم شدید در نوسان می باشد(توماس ، 1998).

اﺳﭙﻴﻠﺒﺮﮔﺮ ‬ (1991) ﺧﺸﻢ‌ را‌ ﺣﺎﻟﺘﻲ رواﻧﻲـزﻳﺴﺘﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻨﺶ‌ ﻣﺎﻫﻴﭽﻪای‌ و ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﮕﻲ دﺳﺘﮕﺎه‬‬ ﻋﺼﺒﻲ ﺧﻮدﻛﺎر ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ. وی در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﺸﻢ، آن را‌ ﺑﻪ‌ دو ﻧﻮع ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ: ﺣﺎﻟﺖ‬‬‌ ﺧﺸﻢ و ﺻﻔﺖ ﺧﺸﻢ . «ﺣﺎﻟﺖ‌ ﺧﺸﻢ‌» ﺑﻪ واﻛﻨﺶﻫﺎی ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﻪای ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‌ ﻛﻪ‌ در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ‬‬ ﻳﻚ ﻣﺤﺮك ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰاﻧﻨﺪه ﺑﻪوﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ و ﺷﺪت آن ﺑﺎ ﺗﻮجه ﺑﻪ‌ ﻣﺎﻫﻴﺖ‌ ﻣﺤﺮك و رﮔﻪﻫﺎی‬‬‬ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﻓﺮاد از‌ ﺗﺤﺮﻳﻚﭘﺬﻳﺮی‌ ﺿﻌﻴﻒ‌ ﺗﺎ ﺧﺸﻢ ﺷﺪﻳﺪ‌ ﺗﻐﻴﻴﺮ‌ ﻣﻲﻛﻨﺪ. اﻣﺎ «ﺻﻔﺖ ﺧﺸﻢ‌» ﺑﻪ‌ ﻳﻚ‬‬ رﮔﻪ ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ اﺷﺎره دارد ﻛﻪ اﻓﺮاد ﻣﺴﺘﻌﺪ آن ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎ را ﺗﻬﺪﻳﺪآﻣﻴﺰ‌ و ﻣﺤﺮوم‌ ﻛﻨﻨﺪه‬‬ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﮔﺮاﻳﺶ ﻣﺪاوﻣﻲ ﺑﻪ‌ واﻛﻨﺶ‌ ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﻪ دارﻧﺪ‌. اﻓﺮاد‌ درون رﻳﺰﻧﺪة‌ ﺧﺸﻢ، ﺧﺸﻢ‬‬ﺧﻮد را‌ ﺳﺮﻛﻮب ﻛﺮده و آن را ﺑﻪﺳﻮی ﺧﻮد ﺟﻬﺖدﻫﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و اﻓﺮاد ﺑﺮونرﻳﺰﻧﺪة ﺧﺸﻢ، ﺧﺸﻢ‬‬ ﺧﻮد را ﻣﺘﻮﺟﻪ‌ اﺷﻴﺎء‌ و اﻓﺮاد دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ.

ﻓﺮد ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻫﻨﮕﺎم‌ ﻛﻨﺘﺮل‌ دروﻧﻲ‌ ﺧﺸﻢ‌ ﺳﻌﻲ‌ ﻣﻲﻛﻨﺪ‌ از‌ ﻃﺮﻳﻖ آرام ﺷﺪن و ﺳﻜﻮت از ﺑﺮوز ﺑﻴﺮوﻧﻲ آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮی ﻛﻨﺪ، ﺑﻪﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ﻓﺮد در اﻳﻦ‬‬ﺣﺎﻟﺖ‌، ﺧﺸﻢ‌ ﺧﻮد‌ را ﺳﺮﻛﻮب ﻣﻲﻛﻨﺪ. در ﻛﻨﺘﺮل ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﻓﺮد‌ ﺗﻼش‌ ﻣﻲﻛﻨﺪ‌ ﺗﺎ‌ اﺣﺴﺎﺳﺎت‬‬‌ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﻪ‌ ﺧﻮد را ﻃﻮری ﺟﻬﺖدﻫﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ آﺳﻴﺒﻲ ﺑﻪ اﺷﻴﺎء و اﻓﺮاد وارد ﻧﺸﻮد. ﺧﺸﻢ و ﺧﺸﻮﻧﺖ، ‬‬ﻳﻜﻲ از ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺎﻟﻘﻮه ﻣﻬﻢ در رواﺑﻂ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ اﺳﺖ (انرایت ، 2004). ناتوانی در مدیریت خشم، افزون بر ناراحتی شخصی، اختلال در سلامتی عمومی و روابط میان فردی، ناسازگاری و پیامدهای زیان بار، رفتار پرخاشگرانه را در پی دارد (نویدی، 1387).

نتایج برخی از مطالعات نشان داد که بین ابراز و بیان خشم با طرحواره های ناسازگار اولیه رابطه معنادار وجود دارد به عنوان مثال بال افکن (1393) در پژوهش خود نشان داد خرده مقیاس صفت خشم با طرح‌واره‌ انزوای اجتماعی و خرده مقیاس برون‏ریزی خشم با طرح‌واره‏های پذیرش‏جویی و منفی‏گرایی همچنین خرده‏مقیاس درون‏ریزی خشم با طرح‌واره‏های ایثار، بازداری هیجانی و منفی‏گرایی همبستگی مثبت معناداری دارد /خرده مقیاس کنترل برون‏ریزی خشم با طرح‌واره‌ آسیب‏پذیری و خرده مقیاس کنترل درون‏ریزی خشم با طرح‌واره‏های شرم و نقص، آسیب‏پذیری و گرفتاری (خویشتن تحول‏نیافته) همبستگی منفی معناداری دارد.

اهمیت و ضرورت

در ضرورت پژوهش حاضر می توان گفت که خشم پرشورترین هیجان ها است که می تواند موجب قویتر و نیرومندتر شدن آدم خشمگین گشته و احساس کنترل وی را کاهش دهد. کارکرد مثبت و فواید خشم در جرات ورزی و واکنش به بی عدالتی ها نیز غیر قابل انکار است. این هیجان در عین حال از انواع خطرناک هیجان هاست به طوری که هدف آن حتی می تواند نابود کردن موانع در محیط باشد(ریو؛ ترجمه سید محمدی، 1386).

علاوه بر آن خشم مهار نشده ویژگی بسیاری از اختلال های روانی و جسمی است. برای مثال تحقیقات نشان داده اند که خشم با شدت افسردگی، مصرف کوکایین، مصرف الکل و اقدام به خودکشی همبستگی داشته است. رافضی (1386) به نقل از نتیجه تحقیق پست (2002) می نویسد: که خشم در زنان ممکن است حتی منجر به رفتارهای خود تخریبی شود(رافضی، 1386). از طرف دیگر مشکلات جسمی چون دردهای عود کننده کمر، بیماری آتروسکلروز قلبی عروقی، دیس ریتمی قلبی از نوع فیبریلاسیون دهلیزی، افزایش فشار خون و چربی خون، کاهش توان و آمادگی و کاهش احساس خواب افراد نیز با خشم همبستگی داشته اند(شکیبایی و همکاران، 1383).

در کل می توان گفت آثار ضعف و کاستی در مدیریت خشم، فراتر از ناراحتی های شخصی و تخریب روابط بین فردی است و به اختلال در سلامت عمومی، بروز ناسازگاری عمومی و پیامدهای زیانبار رفتارهای پرخاشگرانه منجر می شود و در صورتی که این هیجان نیرومند به درستی مهار نشود می تواند مانع موفقیت همه جانبه و کارکرد بهینه افراد، گروهها و جوامع شود(نویدی و برجعلی، 1386). بنابراین شناخت عوامل و پیشایندهای خشم از اهمیت اساسی برخوردار است.

پیشینه پژوهش های داخلی

محمدی (1393) پژوهشی با هدف تعیین رابطه سازگاری زناشویی، طرحواره های ناسازگار اولیه و مکانیزم های دفاعی با اختلال وسواس فکری عملی انجام دادند. روش تحقیق پژوهش حاضر همبستگی بود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه مراجعه کنندگان مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی به کلینیک آتیه بود . از بین این افراد ،50 نفر با روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند.

ابزار گردآوری اطلاعات شامل پرسشنامه فرم کوتاه طرحواره Young، شاخص سازگاری زناشویی اسپاینر، مقیاس مکانیزم های دفاعی و مقیاس وسواس اجباری ییل براون بود. برای تحلیل داده ها از روش های همبستگی پیرسون و رگرسیون استفاده شد. نتایج: بین اختلال وسواس فکری- عملی و طرحواره های ناسازگار و مکانیزم های دفاعی رابطه معناداری وجود دارد. همچنین بین مکانیزم های دفاعی و سازگاری زناشویی با اختلال وسواس فکری عملی رابطه منفی وجود دارد. همچنین طرحواره های ناسازگار اولیه میزان سازگاری زناشویی را پیش بینی می کند.

پژوهش های خارجی

اوزکان و سنداگ (2016) پژوهشی با هدف بررسی نقش واسطه ای طرحواره های ناسازگار در رابطه بین سبک های دلبستگی و صفت خشم و ابراز و بیان خشم پرداختند. نتایج پژوهش های آنان حاکی از آن بود که طرحواره های ناسازگار اولیه در رابطه بین سبک های دلبستگی و ابراز و بیان خشم و صفت خشم نقش واسطه ای دارند.

تعریف مفهومی و عملیاتی متغیر ها

طرحواره ناسازگار اولیه

تعریف مفهومی: طرحواره ﻫﺎی ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر اوﻟﻴﻪ، اﻟﮕﻮ ﻫﺎ ﻳﺎ درون ﻣﺎﻳﻪ ﻫﺎ ی ﻋﻤﻴـﻖ و ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﻳﺎ ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و در ﺑﺰرﮔﺴﺎﻟﻲ ﺗـﺪاوم ﻳﺎﻓﺘـﻪ اﻧـﺪ، ﺑـﻪ راﺑﻄـﻪ ﻓـﺮد ﺑـﺎ ﺧـﻮد و ﺑـﺎدﻳﮕــﺮان ﻣﺮﺑــﻮط ﻣـﻲ ﺷـﻮﻧﺪ و ﺑــﻪ ﺷــﺪت ﻧﺎﻛﺎرآﻣﺪﻧــﺪ(یانگ و همکاران، 2004؛ ترجمه حمید پور و اندوز، 1394). تعریف عملیاتی: منظور از طرحواره نا سازگار اولیه نمره ای است که فرد از فرم کوتاه پرسشنامه طرحواره یانـگ (FS-QS) کسب می کند.

ابزار

ﺳﻴﺎﻫﻪی ﺑﺮوز ﺣﺎﻟﺖ- ﺻﻔﺖ ﺧﺸﻢ اﺳﭙﻴﻠﺒﺮﮔﺮ

اﻳﻦ ﺳﻴﺎﻫﻪ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﺳﭙﻴﻠﺒﺮﮔﺮ‬‬(1999) ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ. از 57ﺳﺆال ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه‌ و ﺷﺎﻣﻞ ﺷﺶ ﻣﻘﻴﺎس ﺳﻴﺎﻫﻪﻫﺎی ﺧﺸﻢ ﺣﺎﻟﺖ‬‬ (ﺳﺆالﻫﺎی 1 ﺗﺎ 15)، ﺧﺸﻢ ﺻﻔﺖ(ﺳﺆالﻫﺎی 16 ﺗﺎ 25)، ﺑﺮوز ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﺧﺸﻢ (ﺳﺆالﻫﺎی 27، 31،‬‬ 35، 39، 43، 47، 51 و 55)، ﺑﺮوز دروﻧﻲ‌ ﺧﺸﻢ‌ (ﺳﺆالﻫﺎی 29 ، 33، 37، 41، 45، 49، 53 و‬‬ 57)، ﻛﻨﺘﺮل ﺑﺮونرﻳﺰی (ﺳﺆالﻫﺎی 26، 30، 34، 38، 42، 50، 54 و 46) و ﻛﻨﺘﺮل درونرﻳﺰی‬‬ ﺧﺸﻢ (ﺳﺆالﻫﺎی 28، 32، 36، 40‌، 44‌، 48، 52 و 56) اﺳﺖ. اﻳﻦ اﺑﺰار ﻳﻚ ﺳﻴﺎﻫﻪی ﻣﺪاد‬‬ ﻛﺎﻏﺬی اﺳﺖ. آزﻣﻮدﻧﻲﻫﺎ در ﻣﻘﻴﺎﺳﻲ 4 درﺟﻪای از «ﺑﻪﻫﻴﭻوﺟﻪ =1» ﺗﺎ «ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎد =4» ﺑﻪ اﻳﻦ‬‬ ﺳﻴﺎﻫﻪ‌ ﭘﺎﺳﺦ‌ ﻣﻲدﻫﻨﺪ. رواﻳﻲ و اﻋﺘﺒﺎر اﻳﻦ ﺳﻴﺎﻫﻪ‌ در‌ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن رﺿﺎﻳﺖﺑﺨﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ‬‬(اﺳﭙﻴﻠﺒﺮﮔﺮ، 1979و 1991؛ ﻧﻘﻞ از ﻣﺨﺘﺎری، 1380).

ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎ ﻧﺸﺎن داده‬‬ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺿﺮاﻳﺐ آﻟﻔﺎی ﺧﺸﻢ ﺣﺎﻟﺖ، ﺧﺸﻢ‌ ﺻﻔﺖ‌، اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﻪ، ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ‌ ﺑﺮوز‌ ﻛﻼﻣﻲ‬‬ﺧﺸﻢ، ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺑﺮوز ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺧﺸﻢ، ﺧﻠﻖ و ﺧﻮی ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﻪ، واﻛﻨﺶ ﺧﺸﻤﮕﻴﻨﺎﻧﻪ، ﺑﺮوز ﺑﻴﺮوﻧﻲ و‬‬ دروﻧﻲ ﺧﺸﻢ و ﻣﻬﺎر ﺑﻴﺮوﻧﻲ و دروﻧﻲ ﺧﺸﻢ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ 93/0، 87/0، 85/0، 87/0، 88/0، 83/0،‬‬‌‌70/0، 67/0، 80/0 و 89/0 اﺳﺖ. ﻫﻤﺴﺎﻧﻲ دروﻧﻲ ﺑﺎﻻ ﺑﻴﻦ ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎ و ﺧﺮده ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎی ﺧﺸﻢ، و‬‬ارﺗﺒﺎط ﻣﺜﺒﺖ آن ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎی ﺧﺸﻢ و ﺧﺼﻮﻣﺖ ﺣﺎﻛﻲ از رواﻳﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ آن اﺳﺖ‬

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:

جهت تجزیه و تحلیل داده های بدست آمده توسط ابزار های فوق، از شاخص های و روش های آمارتوصیفی برای بدست آوردن فراوانی، درصد، میانگین، انحراف استاندارد، و خطای استاندارد داده ها استفاده خواهد شد؛ و سپس از آمار استنباطی برای بدست آوردن ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چند متغیری به کمک نرم افزار spss استفاده خواهد شد.

منابع فارسی:

احدی، ب؛ ستوده، م. ب؛ و حبیبی، ی. (1391). مقایسه ی بهزیستی روان شناختی و مکانیزم های دفاعی در دانش آموزان با و بدون لکنت زبان. روان شناسی مدرسه، شماره 4: 22-6.

منابع انگلیسی:

Besharat, M. A. (2007). Reliability and factorial validity of farsi version of the Ego mechanisms of defense Scale with a sample of Iranian students. Psychological Reports, 101(5):209-222.