در سراسر جهان بیش از 20 داروی مجزا کاربرد بالینی دارند. در کشورهای توسعه یافته بیشترین داروی افیونی که مورد سوء مصرف و وابستگی قرار می گیرند هروئین است.

در سراسر جهان بیش از 20 داروی مجزا کاربرد بالینی دارند.

در کشورهای توسعه یافته بیشترین داروی افیونی که مورد سوء مصرف و وابستگی قرار می گیرند هروئین است.

مواد افیونی دست کم از 3500 سال پیش و اکثرا به شکل تریاک به کار رفته اند. نخستین بار مرفین در سال 1832 از تزیاک جدا شدند. در قرن بیستم مورفین خالص و کدئین به تدریج در مصارف پزشکی جایگزین تریاک خام شدند، هر چند مصرف غیر طبی تریاک هنوز در برخی نقاط دنیا ادامه دارد(سادوک و سادوک، 1933؛ ترجمه رضاعی، 1391).

در جدول زیر فهرست مواد افیونی مختلف که کاربرد درمانی در ایالات متحده دارند(به استثنای هروئین)، ارائه شده است. جدول2-1 .

مواد افیونی نام اختصاصی نام تجاری مورفین هروئین (دی استیل مورفین) هیدرومورفون Dilaudid اکسی مورفون (دی هیدرو هیدروکسی مورفینون) نورموفان لورفانول لودرموران متادون دولوفین میریدین دمرول، پتادول فنتانیل Sublimaze کدئین - هیدرو کودون(دی هیدرو کدئینون) Hycodan دروکود(دی هیدرو کدئین) Campal, Synalgos اکسی کدون(دی هیدرو هیدرو کسی کدئینون) روکسی کدون، اکسی کانتین، پرکدان، پرکوکت پروپوکسی فن Dravon بوپرونورفین Buprenex پنتا زوسین تالوین نالیوفین Nubain بوتورفانول استادول واژه هایopiate (افیون) و opioid (شبه افیون) از واژه opium (تریاک) گرفته شده که به معنای عصاره خشخاش است و حاوی تقریبا 20 نوع الکالوئید و از جمله مورفین است(سادوک و سادوک، 1933، ترجمه رضاعی، 1391).

شبه افیون ها شامل گسترده ای از مواد است که بعضی از آنها طبیعی بدست می آیند و بقیه از طریق ترکیب. شبه افیون های طبیعی، اشکال متعددی از شبه افیون ها هستند که اثرات شبیه تریاک و هروئین دارند بوسیله مغز و غده هیپوفیز ساخته می شوند(ساراسون و ساراسون، 1987؛ ترجمه نجاریان، مقدم و دهقانی، 1383).

تعدا زیادی مواد شبه افیونی صناعی ساخته شده اند از جمله مپریدین، متادون، پنازوسین و پروپوکسی فن. متادون در حال حاضر داروی استاندارد انتخابی برای درمان وابستگی به مواد افیونی است. آنتاگونیست های مواد افیونی به منظور درمان وابستگی به مواد افیونی و مسمومیت با مقادیر بالای آنها ساخته شده اند. این طبقه از داروها عبارتند از نالوکسون، نالترکسون، نالورفین. ترکیباتی با فعالیت توام آگونیست و آنتاگونیست ساخته شده اند که عبارتند از پنتازوسین، بوتورفانول و بوپرونورفین. مطالعات نشان داده است که بوپرونورفین در درمان وابستگی به مواد افیونی موثر است(سادوک و سادوک، 1933، ترجمه رضاعی، 1391).

در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ویرایش پنجم (DSM-5) اختلالات مرتبط با مواد شبه افیونی را به دو دسته تقسیم می کند:اختلالات مصرف مواد شبه افیونی (سوء مصرف مواد شبه افیونی و وابستگی به مواد شبه افیونی)؛ اختلال ناشی از مواد افیونی (مسمومیت و ترک). در جدول اختلالات مرتبط با مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5آورده شده است: جدول2-2 . اختلالات مرتبط با مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5 ملاک های تشخیصی A.

الگوی مشکل آفرین مصرف مواد شبه افیونی که به اختلال ا ناراحتی قابل ملاحظه بالینی منجر می شود به صورتی که با حداقل دو مورد زیر آشکار می شود که ظرف دوره 12 ماهه روی می دهند:

1. مواد شبه افیونی در مقادیر بیشتر یا ظرف مدت طولانی تر از انچه مورد نظر بوده مصرف می شوند.

2. میل مداوم یا تلاش های ناموفق برای کاهش دادن یا کنترل کردن مصرف مواد شبه افیونی وجود دارد.

3. وقت زیادی صرف فعالیت های لازم برای به دست آوردن مواد شبه افیونی، مصرف آن یا بهبود از تاثیرات آن می شود.

4. اشتیاق یا میل شدید به مصرف کردن مواد شبه افیونی.

5. مصرف مکرر مواد شبه افیونی به ناتوانی در برآورده کردن تعهدات نقش عمده در محل کار، مدرسه، یا خانه منجر می شود.

6. مصرف مداوم مواد شبه افیونی با وجود داشتن مشکلات اجتماعی یا میان فردی مداوم یا مکرر که توسط تاثیرات مصرف مواد شبه افیونی ایجاد یا تشدید می شوند.

7. فعالیت مهم اجتماعی، شغلی، یا تفریحی به علت مصرف مواد شبه افیونی رها می شوند یا کاهش می یابند.

8. مصرف مکرر مواد شبه افیونی در موقعیت هایی که از لحاظ جسمانی خطرناک است.

9. مصرف مواد شبه افیونی با وجود اگاهی از داشتن مشکل جسمانی یا روان شناختی مداوم یا عود کننده که احتمالا در اثر این ماده ایجاد یا تشدید شده است، ادامه می یابد.

10. تحمل، به صورتی که توسط هر یک از مورد زیر توصیف می شود: a. نیاز به افزایش محسوس مقدار ماده شبه افیونی برای دستیابی به مسمومیت یا تاثیر دلخواه. b.

کاهش چشمگیر تاثیر در اثر مصرف مداوم مقدار یکسانی از مواد شبه افیونی. توجه: بر آورده کردن این ملاک برای کسانی که مواد شبه افیونی را صرفا تحت نظارت پزشکی مناسب مصرف می کنند، در نظر گرفته نمی شود.

11. ترک، به صورتی که با هریک از موارد زیر آشکار می شود: a.

نشانگان مخصوص ترک مواد شبه افیونی. b. مواد شبه افیونی (یا موادی که ارتباط نزدیکی با آنها دارند) برای تسکین دادن به نشانه های ترک یا اجتناب از آنها مصرف می شوند.

توجه: بر آورده کردن این ملاک برای آن دسته از افرادی که مواد شبه افیونی را صرفا تحت نظارت پزشکی مناسب مصرف می کنند، در نظر گرفته نمی شود. مشخص کنید اگر: در حالت بهبود اولیه: بعد از اینکه ملاک های کامل برای اختلال مصرف مواد شبه افیونی قبل برآورده شد، هیچ یک از ملاک های اختلال مصرف مواد شبه افیونی حداقل به مدت 3 ماه، اما کمتر از 12 ماه برآورده نشده اند(به جز اینکه ملاک A4 «اشتیاق، یا میل شدید برای مصرف مواد شبه افیونی/م ممکن است بر آورده شده باشد).

در حالت بهبود مداوم: بعد از اینکه ملاک های کامل برای اختلال مصرف مواد شبه افیونی قبل برآورده شد، هیچ یک از ملاک های اختلال مصرف مواد شبه افیونی دیگر در هیچ زمانی ظرف مدت 12 ماه طولانی تر برآورده نشده اند(به جز اینکه ملاک A4 «اشتیاق، یا میل شدید برای مصرف مواد شبه افیونی/م ممکن است بر آورده شده باشد). مشخص کنید اگر:

در درمان نگهدارنده : این شاخص اضافی در صورتی مورد استفاده قرار می گیرد که فرد داروی آگونیست تجویزی مانند متادون بوپرونورفین مصرف کند و هیچ یک از ملاک ها برای اختلال مصرف مواد شبه افیونی برای آن طبقه برآورده نشده باشند (به جز تحمل نسبت به آگونیست یا ترک آن). این طبقه همچنین در مورد آن دسته از افرادی به کار می رود که تحت آگونیست نسبی، آگونیست/ آنتاگونیست کامل مانند نالترکسون خوراکی یا دپوت یا دپوت نالترکسون نگهداشته شده اند. در محیط کنترل شده: این شاخص اضافی در صورتی مورد استفاده قرار می گیرد که فرد در محیطی باشد که دسترسی به مواد شبه افیونی محدود شده است.

2-1-6-1 ویژگی های تشخیصی اختلالات مرتبط با مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5 اختلال مصرف مواد شبه افیونی علایم و نشانه هایی را شامل می شود که مصرف بی اختیار، طولانی مدت مواد شبه افیونی را منعکس می کند که برای مقاصد پزشکی موجه، یا اگر بیماری جسمانی دیگری وجود داشته باشد که نیازمند درمان با مواد شبه افیونی است، مصرف نمی شود، بلکه مقدار خیلی بیشتر از انچه برای بیماری جسمانی لازم است مصرف می شود. افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد شبه افیونی گرایش دارند چنان الگوی ممظم مصرف بی اختیار دارو را پرورش دهند که فعالیت های روزانه آنها پیرامون به دست آوردن و مصرف کردن مواد شبه افیونی برنامه ریزی می شوند.

مواد شبه افیونی معمولا از بازار غیر مجاز خریداری می شوند، ولی ممکن است با تزویر کردن یا مبالغه کردن مشکلات جسمانی عمومی از پزشکان یا دریافت کردن نسخه های همزمان از چندین چزشک نیز به دست آیند. متخصصان مراقبت بهداشتی مبتلا به اختلال مصرف مواد شبه افیونی اغلب مواد شبه افیونی را به وسیله نوشتن نسخه هایی برای خودشان با منحرف کردن مواد شبه افیونی که بیماران تجویز شده اند، یا از داور خانه بدست می آورند. اغلب افرراد مبتلا به اختلال مصرف مواد شبه افیونی، سطح قابل مااحظه ای از تحمل را دارند و هنگام قطع ناگهانی مواد شبه افیونی، دچار نشانه های ترک خواهند شد. افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد شب افیونی اغلب پاسخ های شرطی به محرک های مرتبط با دارو را پرورش می دهند (مثل اشتیاق با دیدن هر گونه مواد مشابه گرد هروئین) – پدیده ای که در مورد اغلب دارو هایی که تغییرات روان شناختی شدید ایجاد می کنند، روی می دهد. این پاسخ ها احتمالا به برگشت کمک می کنند، خاموش کردن آنها دشوار است، و معمولا برای مدت طولانی بعد از اینکه سم زدایی کامل شده است، ادامه می یابند.

2-1-6-2 شکل گیری و روند اختلال مصرف مواد شبه افیونی می تواند در هر سنی شروع شود، اما مشکلات مرتبط با مصرف مواد شبه افیونی عمدتا برای اولین بار در اوخر نوجوانی یا اوایل 20 تا 30 سالگی مشاهده شده اند. وقتی اختلال مصرف موادشبه افیونی شکل می گیرد، معمولا به مدت چند سال ادامه می یابد، با اینکه دوه های کوتاه پرهیز رایج هستند. در جمعیت های درمان شده، برگشت پس از پرهیز رایج است، با اینکه برگشت ها روی می دهند، و در حالی که برخی تلفات بلند مدت ممکن است به اندازه 2 درصد در سال باشد، تقریبا 20 تا 30 درصد افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد شبه افیونی به پرهیز بلند مدت دست می یابند. افزایش سن با کاهش شیوع در نتیجه مرگ و میر زود هنگام و بهبود نشانه های بعد از 40 سالگی ارتباط دارد. با این حال، خیلی از افراد همچنان جلوه های بالینی دارند که ملاک های اختلال مصرف مواد را به مدات چند دهه بر آورده می کنند.

2-1-6-3 ویژگی های تشخیصی مسمومیت با مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5 ویژگی اصلی مسمومیت با مواد شبه افیونی وجود تغییرات رفتاری یا روان شناختی مشکل آفرین قابل ملاحظه بالینی است(مثل سرخوشی اولیه و به دنبال آن بی احساسی، ملامت، سراسیمگی یا کنی روانی-حرکتی، قضاوت معیوب) که در طول مصرف مواد شبه افیونی یا مدت کوتاهی پس از آن ایجاد می شوند (ملاک A و B). مسمومیت ا تنگی مردمک (مگر اینکه اضافه مصرف شدید همراه با کمبود اکسیژن و گشادگی مردمک متعاقب وجود داشته باشد) و یک یا تعداد بیشتری از علایم زیر همراه است: خواب آلودگی (که به صورت «درحال چرت زدن» بودن توصیف می شود)، گفتار درهم بر هم، و اختلال در توجه و حافظه (ملاکC)؛ خواب آلودگی ممکن است به اغما کشیده شود. افراد مبتلا به مسمومیت با مواد شبه افیونی ممکن است به محیط توجه نداشته باشند، حتی تا حدودی که وقایع بالقوه زیان بار را نادیده بگیرند. این علایم و نشانه ها نباید با اختلال روانی دیگر بهتر توجیه شوند(ملاکD).

جدول2-3. ویژگی های تشخیصی مسمومیت با مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5

ملاک های تشخیصی A.

مصرف اخیر مواد شبه افیونی. B.

تغییرات رفتاری یا روان شناختی مشکل افرین قابل ملاحظه بالینی (مثل سرخوشی اولیه و به دنبال آن بی احساسی، ملامت، سراسیمگی یا کندی روانی-حرکتی، قضاوت معیوب) که هنگام مصرف مواد شبه افیونی یا مدت کوتاهی بعد از آن ایجاد می شوند. C.

تنگی مردمک (یا گشادگی مردمک ناشی از کمبود اکسیژن در اثر اضافه مصرف شدید) و یک (یا تعداد بیشتری) از علائم یا نشانه های زیر که در مدت مصرف مواد شبه افیونی یا مدت کوتاهی پس از آن ایجاد می شوند.

1. خواب آلودگی یا اغما.

2. گفتار درهم بر هم.

3. اختلال در توجه یا حافظه.

D. این علایم یا نشانه ها ناشی از بیماری جسمانی دیگر نیستند و با اختلال روانی دیگر، از جمله مسمومیت با مواد دیگر بهتر توجیه نمی شوند.

مشخص کنید اگر: همراه اختلالات روانی دیگر:

در موارد نادری که توهمات همراه با واقعیت آزمایی سالم یا خطاهای حسی شنیداری، دیداری، یا لامسه ای در غیاب دلیریوم روی دهند، ممکن است به این شاخص اشاره شود.

2-1-4-1 ویژگی های تشخیصی ترک مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5 ویژگی اصلی ترک مواد شبه افیونی وجود نشانگان مخصوص ترک است که بعد از توقف (یا کاهش) مصرف مواد شبه افیونی که سنگین و طولانی بوده است ایجاد می شود (ملاک 1 A). نشانگان ترک می تواند با مصرف آنتا گونیست مواد شبه افیونی (مثل نالوکسون یا نالترکسون) بعد از یک دوره مصرف مواد شبه افیونی تسریع می شود (ملاک2A).

این ممکن است بعد از مصرف اگونیست جزیی شبه افیونی مانند بوپرنورفین در فردی که در حال حاضر آگونیست کاما شبه افیونی مصرف می کند نیز روی دهد.ترک مواد شبه افیونی با الگوی علایم و نشانه هایی مشخص می شود که بر عکس تاثیرات آگونیست حاد هستند.

اولین نشانه ها، ذهنی و شامل شکایت از اضطراب، بیقراری، و «احساس دردناک» است که اغلب در کمر و پاها قرار دارند، همراه با تحریک پذیری و حساسیت بیشتر به درد. سه یا تعداد بیشتری از موارد زیر باید وجود داشته باشند تا تشخیص ترک مواد شبه افیونی داده شوند: خلق ملول؛ تهوع یا استفراغ؛ دردهای عضلانی؛ اشک ریزش یا ترشح شدید مخاطی از بینی، خمیازه کشیدن؛ تب؛ بی خوابی(ملاکB).

راست شدن مو و تب با نشانه های ترک شدیدتر همراه هستند و اغلب در کاربست بالینی رایج دیده نمی شوند، زیرا افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد شبه افیونی معمولا قبل از اینکه نشانه های ترک خیلی پیشرفت کنند، موادی را بدست می آورند. این نشانه ها ترک مواد شبه افیونی باید موجب ناراحتی یا اختلال قابل ملاحظه بالینی در عملکرد شغلی، یا زمینه های مهم دیگر عملکرد شوند (ملاک C).

نشانه ها نباید ناشی از بیماری جسمانی دیگر باشند و نباید با اختلال روانی دیگر بهتر توجیه شوند (ملاک D).

برآورده کردن ملاک های تشخیصی برای ترک مواد شبه افیونی تنها، جهت تشخیص اختلال مصرف مواد شبه افیونی کفایت نمی کند، بلکه نشانه های همزمان اشتیاق و رفتار داوطلبی، از اختلال مصرف مواد شبه افیونی همزمان حکایت دارند.

2-1-4-1 جدول2-4. ویژگی های تشخیصی ترک مواد شبه افیونی بر طبق DSM-5 ملاک های تشخیصی A.

وجود هر یک از موارد زیر:

1. توقف (یا کاهش) مصرف مواد شبه افیونی که زیاد یا طولانی بوده است 0یعنی به مدت چند هفته یا طولانی تر). 2. مصرف آنتاگونیست شبه افیونی بعد از یک دوره مصرف مواد شبه افیونی. B. سه (یا تعدا بیشتری) از موارد زیر ظرف چند دقیقه یا چند روز بعد از ملاک A ایجاد می شوند: 1. خلق ملول. 2. تهوع یا استفراق. 3. دردهای عضلانی. 4. اشک ریزش یا ترشح شدید مخاطی از بینی. 5. گشادگی مردمک، راست شدن موها، یا عرق ریختن. 6. اسهال. 7. خمیازه کشیدن. 8. تب. 9. بی خوابی. C. علایم و نشانه ها در ملاک B ناراحتی یا اختلال قابل ملاحظه بالینی در عملکرد اجتماعی، شغلی، یا زمینه های مهم دیگر عملکرد ایجاد می کنند. D.

علایم یا نشانه ها ناشی از بیماری جسمانی دیگر نیستند و با اختلال روانی دیگر، از جمله مسمومیت یا ترک مواد دیگر بهتر توجیه نمی شوند.